بررسی درمان با رویکرد ذهن آگاهی در روانشناسی (MBCT)

در دنیای پرشتاب و ذهن‌های مشوش امروزی، بسیاری از افراد با افکار منفی و تکراری دست و پنجه نرم می‌کنند که منجر به اضطراب، افسردگی و رنج روانی می‌شود. درمان شناختی مبتنی بر ذهن‌آگاهی (MBCT)، که ترکیبی از درمان شناختی رفتاری (CBT) و تمرینات ذهن‌آگاهی است، پاسخی جامع، علمی و انسانی به این مشکل ارائه می‌دهد. این رویکرد به افراد کمک می‌کند تا رابطه خود با افکار و احساسات دردناک را بازتعریف کنند و به یک پذیرش آگاهانه دست یابند. در این مقاله، اصول نظری، ساختار جلسات، کاربردهای بالینی، مزایا و محدودیت‌های MBCT بررسی خواهند شد.

درمان شناختی مبتنی بر ذهن‌آگاهی (MBCT) چیست؟

درمان شناختی مبتنی بر ذهن‌آگاهی (MBCT) یک رویکرد روان‌درمانی ترکیبی است که از تلفیق درمان شناختی رفتاری (CBT) و تمرین‌های ذهن‌آگاهی (Mindfulness) شکل گرفته است. این روش نخستین‌بار توسط «زیندل سگال»، «مارک ویلیامز» و «جان تیزدیل» در دهه ۱۹۹۰ توسعه یافت و به‌طور خاص برای پیشگیری از عود افسردگی‌های اساسی طراحی شد. MBCT به افراد آموزش می‌دهد که به‌جای درگیر شدن با افکار منفی، آن‌ها را بدون قضاوت و با پذیرش مشاهده کنند. هدف اصلی آن ایجاد فاصله‌ روانی میان فرد و محتوای ذهنی منفی است تا فرد دیگر خود را با افکار و هیجانات دردناک یکی نداند، بلکه ناظر آن‌ها باشد.

ویژگی‌های کلیدی MBCT

• تلفیق درمان شناختی با تمرین‌های ذهن‌آگاهی
• تأکید بر «بودن» به جای «عمل کردن» یا حل مسئله فوری
• برنامه‌ی استاندارد ۸ هفته‌ای شامل تمرین‌های مراقبه، اسکن بدن، تنفس آگاهانه و توجه به لحظه حال
• مناسب برای افرادی با سابقه افسردگی‌های مکرر، اضطراب و نشخوار فکری

بنیان‌های نظری MBCT

درمان MBCT توسط سه روان‌شناس برجسته یعنی زین دل سگال، مارک ویلیامز و جان تیزدل در اواخر دهه ۱۹۹۰ توسعه یافت. این درمان ابتدا برای پیشگیری از عود افسردگی عمده طراحی شد، ولی به‌مرور در درمان اختلالات اضطرابی، استرس و حتی دردهای مزمن به‌کار گرفته شد. MBCT به فرد کمک می‌کند با پذیرش غیرقضاوتی لحظه حال، از افتادن در چرخه افکار منفی جلوگیری کند. برخلاف CBT که تلاش می‌کند افکار ناکارآمد را تغییر دهد، MBCT بر مشاهده و پذیرش افکار تمرکز دارد تا فرد بتواند با آن‌ها فاصله بگیرد.

ساختار جلسات درمان در MBCT

MBCT معمولاً در قالب یک برنامه‌ی ۸ هفته‌ای برگزار می‌شود که شامل جلسات گروهی هفتگی و تمرین‌های روزانه خانگی است. جلسات گروهی شامل موارد زیر هستند:

• جلسات گروهی (هفتگی):
  • آموزش مهارت‌های ذهن‌آگاهی (مانند اسکن بدن، تمرکز بر تنفس، مشاهده افکار)
  • بحث گروهی درباره تجربیات ذهن‌آگاهی
  • بررسی الگوهای افکار منفی و نحوه‌ی واکنش ذهنی به آن‌ها
• تمرینات خانگی:
  • مراقبه روزانه با راهنمای صوتی (حدود ۴۰-۴۵ دقیقه)
  • ثبت آگاهی روزانه، نوشتن افکار، و تمرین تمرکز در زندگی روزمره
• ترکیب CBT و Mindfulness
  • بررسی ارتباط میان افکار، احساسات و رفتار
  • آموزش «ایستادن، مشاهده کردن، پاسخ دادن» به جای «واکنش تکانشی»

کاربردهای MBCT در درمان افسردگی، اضطراب و استرس مزمن

MBCT در ابتدا برای پیشگیری از عود افسردگی‌های اساسی طراحی شد، اما تحقیقات نشان داده‌اند که این رویکرد در کاهش اضطراب، استرس و نشخوار فکری نیز مؤثر است. در این رویکرد، افراد می‌آموزند که به‌جای واکنش‌های منفی به افکار و احساسات خود، آن‌ها را با آگاهی و پذیرش مشاهده کنند.

در ادامه مقاله به برخی از کاربردهای درمانی این رویکرد اشاره خواهیم کرد.

•  پیشگیری از عود افسردگی

مطالعات نشان داده‌اند که MBCT در پیشگیری از بازگشت افسردگی در افرادی که سه یا چند دوره افسردگی را تجربه کرده‌اند بسیار مؤثر است (Teasdale et al., 2000). این درمان به افراد یاد می‌دهد چطور به‌جای واکنش منفی به علائم اولیه افسردگی، به‌صورت پذیرنده و آگاهانه با آن‌ها مواجه شوند.

• درمان اضطراب

در اختلالات اضطرابی، ذهن‌ مشغول آینده و پر از نگرانی است. ذهن‌آگاهی با تمرکز بر لحظه حال و کاهش شتاب ذهنی، اضطراب را کاهش می‌دهد.

• وسواس فکری

در MBCT، فرد می‌آموزد که افکار وسواسی را ببیند، اما با آن‌ها یکی نشود. این فاصله‌گذاری شناختی (Cognitive Defusion) می‌تواند حلقه وسواس-اضطراب-اجبار را تضعیف کند.

• دردهای مزمن و استرس

تمرینات ذهن‌آگاهی باعث کاهش واکنش‌های فیزیولوژیک به درد و افزایش تاب‌آوری روان‌شناختی می‌شود. تحقیقات نشان داده‌اند که MBCT کیفیت زندگی افراد مبتلا به دردهای مزمن را بهبود می‌بخشد.

مزایا و محدودیت‌های MBCT

مزایا:

• پیشگیری مؤثر از عود افسردگی
• کاهش نشخوار ذهنی و افزایش تنظیم هیجانی
• افزایش آگاهی و پذیرش نسبت به افکار و هیجانات

محدودیت‌ها:

• نیاز به تمرین منظم و تعهد بالا
• عدم مناسب بودن برای برخی اختلالات شدید روانی
• نیاز به درمانگر آموزش‌دیده و با تجربه

نقش درمانگر در MBCT

درمانگر در این رویکرد نقش راهنما و تسهیل‌گر دارد. او با ایجاد فضایی امن و غیرقضاوتی، فرد را در مسیر آگاهی از افکار و احساساتش همراهی می‌کند. این فرایند شامل آموزش پذیرش، توجه و شفقت است.

مقایسه MBCT با سایر رویکردهای درمانی

در جدول زیر، ویژگی‌ها و رویکردهای مختلف درمانی مقایسه شده‌اند:

خلاصه

درمان شناختی مبتنی بر ذهن‌آگاهی (MBCT) یک رویکرد تلفیقی است که از ترکیب CBT و تمرینات ذهن‌آگاهی شکل گرفته و به‌طور خاص برای پیشگیری از عود افسردگی طراحی شده است. این رویکرد به افراد کمک می‌کند تا رابطه خود را با افکار منفی تغییر دهند و با پذیرش آگاهانه، از افتادن در چرخه افکار منفی جلوگیری کنند. MBCT در کاهش نشخوار ذهنی، بهبود تنظیم هیجانی و افزایش آگاهی روانی مؤثر است و به‌ویژه برای افرادی که در معرض افسردگی و اضطراب قرار دارند، مناسب است.