اختلال شخصیت پارانوئید (Paranoid Personality Disorder) یا به اختصار PPD، یکی از انواع اختلالات شخصیتی پیچیده‌ است که تأثیر عمیقی بر روابط اجتماعی و کیفیت زندگی فرد دارد. این اختلال با الگوی ثابت و فراگیری از بی‌اعتمادی و بدبینی نسبت به دیگران همراه است، به گونه‌ای که افراد مبتلا تصور می‌کنند دیگران قصد آسیب یا فریب آن‌ها را دارند. ریشه‌های این اختلال می‌توانند به ترکیبی از عوامل ژنتیکی و تجربیات دوران کودکی برگردند.

شناسایی دقیق این اختلال، شناخت علائم، علل و روش‌های درمانی آن نه تنها به بیماران، بلکه به اطرافیان آن‌ها نیز کمک می‌کند تا به مدیریت بهتر این چالش روانی بپردازند. در ادامه نگاه جامعی به این موارد را داشته ایم.

اختلال شخصیت پارانویید چیست؟

پارانوئید یک اختلال روانی است که موجب ایجاد حس بی‌اعتمادی و سوءظن بی‌دلیل به دیگران می‌شود.این افراد به‌طور دائم به دیگران مشکوک هستند و بر این باور هستند که دیگران سعی در تحقیر، آسیب رساندن یا تهدید آن‌ها دارند. افراد مبتلا به اختلال شخصیت پارانوئید اغلب فکر نمی‌کنند که رفتار و طرز فکرشان مشکل‌ساز باشد. این الگوی رفتاری معمولاً در اوایل بزرگسالی شروع می شود و ممکن است خطر ابتلا به اختلالات افسردگی و اضطراب را افزایش دهد. افراد مبتلا به شخصیت پارانویید اغلب بدون دلیل کافی، مشکوک هستند که دیگران از آنها سوء استفاده می کنند یا آنها را فریب می دهند. همچنین این افراد تمایلی به اعتماد به دیگران ندارند.

افراد پارانوئید از دوستی های نزدیک دوری می کنند، ناگهان نسبت به دیگران عصبانی و پرخاشگر می شوند و آنقدر نسبت به دیگران بی اعتماد و بدبین می شوند که نمی توانند کار خود را به خوبی انجام دهند. آن ها معتقدند باید در مقابل افرادی که آنها را بدخواه می نامند از خود دفاع کنند؛ بنابراین اعتقاد دارند باید کنترل شدیدی بر دیگران داشته باشند و دیگران را مسئول تمام مشکلات زندگی خود می دانند.

توجه داشته باشید این اختلال با الگوی فراگیر بی اعتمادی و بدگمانی نسبت به دیگران متمایز می شود که منجر به اختلال در عملکرد روانی-اجتماعی می شود.

تاریخچه اختلال شخصیت پارانوئید

در سال 1905، امیل کریپلین، روان‌پزشک آلمانی، شخصیت‌های متعصب را توصیف کرد که همیشه شکایت داشتند، اما دچار توهم نبودند. کریپلین در سال 1921 آنچه را که «شخصیت های پارانوئید» نامید توصیف کرد. کراپلین اولین کسی بود که سعی کرد بین افراد دارای شخصیت پارانوئید و افرادی که به روان پریشی آشکار مبتلا شده بودند تمایز قائل شود.

علائم پارانوئید چیست؟

مشخصه بیماران مبتلا به اختلال شخصیت بدگمان (پارانوئید)، شکاکیت و بی اعتمادی دیرپا به همه افراد است. مسئولیت این احساسات از نظر آن ها نه به عهده خود آن ها بلکه بر دوش دیگران است. این افراد اغلب متخاصم، تحریک پذیر و خشمگین اند.

به گفته ویلهلم رایش(Wilhelm reich)، روانکاو و جامعه شناس، افراد مبتلا به پارانوئید دارای مکانیسم‌های دفاعی فرافکنی هستند که خشم خود را به دیگران نشان می‌دهند.

افراد مبتلا به اختلال شخصیت پارانوئید همیشه در حالت تدافعی هستند و معتقدند که دیگران به طور مداوم سعی در تحقیر آن ها، آسیب رساندن یا تهدید آن ها دارند. این باورها که به طور کلی بی اساس هستند، ممکن است در توانایی فرد در تشکیل روابط نزدیک، تداخل ایجاد کند.

بطو کل از علائم پارانوئید میتوان به موارد زیر اشاره کرد:

• افکار بدگمانی/ گزند و آسیب
• تردید نسبت به وفاداری دیگران
• بی اعتمادی و ناتوانی در اعتماد به دیگران
• تهدیدآمیز یا خصمانه تفسیر کردن تجارت
• کینه دوزی
• احساس مورد حمله واقع شدن از سوی دیگران
• بی اعتمادی نسبت به وفاداری شریک زندگی

توجه: بیمار مبتلا به پارانویید باید حداقل 4 مورد از نشانه های بالا را داشته باشند.همچنین این ویژگی ها نباید تحت تاثیر مصرف مواد، بیماری های پزشکی، اسکیزوفرنی و یا سایر اختلالات روانی مثل افسردگی باشد.

علت ابتلا پارانوئید چیست و چطور درمان می‌شود؟

باید خاطر نشان کرد که علت شناسی اختلالات شخصیت، پیچیده و چند عاملی است و علت دقیق اختلال شخصیت پارانوئید شناخته شده نیست، اما به احتمال زیاد علت آن شامل ترکیبی از عوامل زیستی (ژنتیکی) و روانی است. این واقعیت که اختلال شخصیت پارانوئید در افرادی که بستگان نزدیک مبتلا به اسکیزوفرنی دارند، شایع تر است نشان می دهد که ارتباط ژنتیکی بین این دو اختلال وجود دارد.

همچنین تجارب اولیه دوران کودکی از جمله آسیب عاطفی، جسمی و یا حتی جنسی نیز در ایجاد اختلال شخصیت پارانوئید نقش دارند. در پژوهش های اخیر دریافته‌اند که غفلت عاطفی دوران کودکی و غفلت فیزیکی نقش مهمی در ایجاد PPD در اوایل بزرگسالی دارد.

عوامل ژنتیکی نیز نقش مهمی در ایجاد اختلالات شخصیت دارند، همانطور که مطالعات متعددی که در مورد دوقلوها، انجمن‌های گسترده ژنومی، و تجزیه و تحلیل‌های چند ژنی مورد بررسی قرار می‌دهند مشهود است. یک مطالعه نشان داد که تعامل بین سوء استفاده در دوران کودکی و پلی‌مورفیسم‌های ژن NOS1AP ممکن است بر PPD تأثیر بگذارد.

میزان شیوع اختلال شخصیت پارانوئید

PPD تقریباً در 0.5٪ تا 4.4٪ از جمعیت عمومی رخ می دهد. و همچنین تحقیقات نشان داده است در 23٪ جمعیت زندان مشاهده می شود. پارانوئید در زنان شیوع بیشتری در مطالعات اپیدمیولوژیک گزارش شده است، با این حال، این برآوردها به دلیل فقدان اقدامات با کیفیت بالا و چند جمعیت محدود است.

تشخیص اختلال شخصیت پارانوئید در افراد

تشخیص اختلالات شخصیت، از جمله PPD، می تواند دشوار باشد، زیرا اکثر افراد مبتلا به اختلال شخصیت فکر نمی کنند مشکلی در رفتار یا طرز تفکر آنها وجود داشته باشد.

بیماران پارانوئید همچنین می توانند با احساس غم و اندوه بیش از حد، افسردگی یا اضطراب به سراغ درمان بیایند زیرا آن ها زمانی به دنبال کمک هستند که مشکلاتی ناشی از اختلال شخصیت آن ها مثل طلاق، از دست رفتن روابط عاطفی و… برای ان ها به وجود بیاید. پس آنها باید از نظر اختلال افسردگی اساسی همراه، اختلال وسواس فکری-اجباری، اختلالات اضطرابی و اختلالات مصرف مواد مورد ارزیابی قرار گیرند.

تشخیص اغلب مستلزم به دست آوردن اطلاعات جانبی از دوستان یا خانواده برای شناسایی الگوهای رفتاری است که بیمار برای دوره قابل توجهی از زندگی خود در آن درگیر بوده است.

هنگامی که یک متخصص بهداشت روان، مانند یک روانشناس یا روانپزشک، مشکوک است که فردی ممکن است به اختلال شخصیت پارانوئیدی مبتلا باشد، اغلب سوالات گسترده و کلی می پرسند که پاسخ دفاعی یا محیط خصمانه ایجاد نکند. آنها سؤالاتی در ارتباط با مشکل فعلی، روابط گذشته و تاریخچه خانوادگی و سوابق کاری و اجتماعی فرد میپرسند تا اطلاعات کافی برای تشخیص گذاری بدست آوردند.

افراد مبتلا به شخصیت پارانوئید، ممکن است در حین معاینه رسمی بنظر برسند و حتی از اینکه آن ها را مجبور کرده اند که از روانشناس کمک بگیرند، ناراحت باشند. رفتار این افراد اغلب جدی و عاری از شوخ طبعی است، تنش عضلانی، ناتوان در آسوده بودن و منبسط کردن عضلات خود، و نیاز به گشتن در محیط برای یافتن سرنخ هایی در آن، ممکن است در بیماران دیده شود.

درمان پارانوئید چیست؟

درمان اختلالات شخصیت بستگی به این دارد که آیا فرد حاضر به پذیرش درمان باشد یا خیر؟!

افرادی که مبتلا به اختلال شخصیت پارانوئید هستند اغلب به دنبال درمان خود نیستند زیرا خودشان را به عنوان مشکل نمی بینند. آنها زمانی به دنبال روان درمانی می روند که معمولاً یک بحران در زندگی آن ها به وجود آمده است که ناشی از اختلال آن هاست اما صرفا به خاطر اگاهی از خود اختلال شخصیت به سراغ درمان نمی روند.

روانشناسان با ایجاد فضای امن سعی در ایجاد حس اعتماد در فرد دارند. در طول دوره درمان، افراد یاد می‌گیرند که چگونه الگوهای فکری مخرب یا مزاحم را که تأثیر منفی بر رفتار دارند، شناسایی و تغییر دهند.

اگرچه ممکن است پیشگیری از اختلال شخصیت پارانوئید میسر نباشد، اما گاهی اوقات درمان فرد مستعد ابتلا به این بیماری، می تواند در مقابله با علائم و مشکلات این بیماری به وی کمک کند.

درمان اختلال شخصیت پارانوئید بر افزایش مهارت های کلی مقابله ای، بهبود تعامل اجتماعی، بهبود ارتباطات و افزایش عزت نفس تمرکز می کند. از آن جا که اعتماد یک عامل مهم در روان درمانی است و افراد مبتلا به اختلالات شخصیت پارانوئید نسبت به دیگران بی اعتماد هستند، لذا درمان افراد مبتلا به اختلالات شخصیت پارانوئید، چالش برانگیز خواهد بود. در نتیجه بسیاری از افراد مبتلا به اختلالات شخصیت پارانوئید برنامه ی درمان خود را دنبال نمیکنند.

داروها عموما در درمان اختلالات شخصیت پارانوئید نقشی ندارند. با این حال اگر علائم فرد شدید باشد یا اگر از مشکل روان شناختی دیگری مانند اضطراب یا افسردگی نیز رنج  ببرد، داروهایی مانند داروهای ضد اضطراب، داروهای ضد افسردگی یا ضد سایکوز ممکن است توسط روانپزشک تجویز شوند.

تفاوت پارانویا با پارانوئید

در واقع پارانویا به عنوان ویژگی های شخصی تعریف می شود که باعث می شود افراد نسبت به همه احساس بی اعتمادی کنند و خود را از هر نظر در معرض تهدید ببینند و همه رفتارها و گفتمان ها را هدف قرار دهند و بنابراین رفتار آنها دلیل محکمی برای اثبات آن در مقابل خود نیست. و خود را بی خطر می بینند و دنیای بیرون را مکانی ناامن می بینند.

اما پارانوئید در واقع یک اختلال شخصیتی است که با پارانویا همراه است و فرد را درگیر پارانویا می کند.

خلاصه کلام

هیچ بدبینی یا تردیدی را نمی توان پارانوئید یا پارانویا در نظر گرفت زیرا این ویژگی ها همه این علائم را شامل نمی شود، درمان بیمار به تمایل بیمار به پذیرش درمان بستگی دارد. همچنین اعضای خانواده افراد مبتلا به اختلال شخصیت پارانوئید اغلب استرس، افسردگی، اندوه و انزوا را تجربه می کنند پس مهم است که از سلامت روان خود مراقبت کنند و در صورت مشاهده این علائم به دنبال حمایت و درمان باشند. اگر احساس می‌کنید خود یا یکی از اطرافیانتان به این اختلال مبتلا هستید، بهتر است از قضاوت‌های نادرست پرهیز کنید و به جای تلاش برای مدیریت شخصی، به یک روان‌شناس یا مشاور متخصص مراجعه کنید.

References

(n.d.).

رضاعی, د. ف. (2022). اختلال شخصیت پارانوئید. In ر. ب. روئیز, خلاصه روان پزشکی کاپلان و سادوک (pp. 408-415). تهران: ارجمند .

• Edens JF, Marcus DK, Morey LC. Paranoid personality has a dimensional latent structure: taxometric analyses of community and clinical samples. J Abnorm Psychol. 2009 Aug;118(3):545-53. [PMC free article] [PubMed]
• Lee R. Mistrustful and Misunderstood: A Review of Paranoid Personality Disorder. Curr Behav Neurosci Rep. 2017 Jun;4(2):151-165. [PMC free article] [PubMed]
• Kendler KS. The Clinical Features of Paranoia in the 20th Century and Their Representation in Diagnostic Criteria From DSM-III Through DSM-5. Schizophr Bull. 2017 Mar 01;43(2):332-343. [PMC free article] [PubMed]

[1] Paranoid personalitiy disorder

[2] paranoid personalitiy disorder( PPD[2])

[3] منبع: خلاصه روان پزشکی کاپلان و سادوک ترجمه دکتر فرزین رضاعی