اختلال شخصیت چیست؟ (معرفی انواع، تشخیص و راه درمان)

اختلال شخصیت (Personality Disorder) یکی از مهم‌ترین موضوعات در روان‌شناسی و روان‌پزشکی است که نه‌تنها سلامت روان فرد، بلکه کیفیت زندگی اجتماعی، خانوادگی و شغلی او را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. برخلاف تصور عمومی، این اختلالات صرفاً نشانه ضعف شخصیت یا بدرفتاری فرد نیستند، بلکه مجموعه‌ای از  الگوهای پایدار و ناسازگار در تفکر، احساس و رفتار فرد اشاره دار که از نوجوانی یا اوایل بزرگسالی شکل گرفته و پایدار می‌شوند و در روابط اجتماعی، شغلی و سایر زمینه‌های زندگی اختلال ایجاد می‌کنند【APA, DSM-5, 2013】..

در این مقاله، به بررسی انواع اختلالات شخصیت و سه خوشه ی (Cluster) اصلی آن، دلایل ابتلا و راه های درمان میپردازیم.

اختلال شخصیت چیست؟

اختلال شخصیت مجموعه‌ای از الگوهای رفتاری و فکری پایدار است که با هنجارهای فرهنگی جامعه تفاوت دارد و باعث اختلال در عملکرد روزانه فرد می‌شود. بر اساس DSM-5، این الگوها باید در چند زمینه (هیجانی، شناختی، روابط بین‌فردی و کنترل تکانه‌ها) بروز پیدا کنند تا بتوان آن را به‌عنوان اختلال شخصیت تشخیص داد【American Psychiatric Association, 2013】

علل و عوامل ایجاد و ابتلا به اختلالات شخصیتی:

پژوهش‌های روان‌پزشکی نشان می‌دهد که اختلالات شخصیت (personality disorder) معمولاً ناشی از ترکیب عوامل ژنتیکی، زیست‌شناختی، عصبی-زیستی و فرهنگی و اجتماعی هستند.【APA, 2013】【NIMH, 2022】

• ژنتیک: مطالعات خانوادگی و دوقلوها نشان داده‌اند که برخی اختلالات مانند اسکیزوتایپال یا ضد اجتماعی زمینه ژنتیکی قوی دارند.
• محیط:  تجربیات آسیب‌زای دوران کودکی مثل غفلت والدین، سوءاستفاده عاطفی یا جسمی، و روابط خانوادگی ناسالم می‌تواند تأثیر چشمگیری در شکل‌گیری این اختلالات داشته باشند
• فرهنگی و اجتماعی: فاکتورهای فرهنگی و اجتماعی با تأثیر بر تعاملات بین‌فردی، می‌توانند زمینه‌ساز بروز این نوع مشکلات شخصیتی شوند
• عوامل عصبی-زیستی: تغییر در کارکرد انتقال‌دهنده‌های عصبی (مانند سروتونین و دوپامین) و ساختار مغز (مانند آمیگدال و قشر پیش‌پیشانی) نقش مهمی در رفتارهای هیجانی و تکانشی دارند.

 برای مثال کودکی که در محیطی پر از تنش و بی‌ثباتی عاطفی بزرگ می‌شود، در بزرگسالی ممکن است الگوهای رفتاری ناسازگار مانند پرخاشگری یا بی‌اعتمادی مفرط را نشان دهد.

تفاوت اختلال شخصیت و اختلال روانی

یکی از سوالات رایج این است که آیا اختلال شخصیت همان اختلال روانی است؟ پاسخ منفی است.

اختلالات روانی (مانند افسردگی یا اضطراب) معمولاً در یک دوره خاص بروز می‌کنند و قابل درمان یا کنترل هستند. در حالی که اختلالات شخصیت بخشی پایدار از الگوهای فکری و رفتاری فرد هستند که از نوجوانی شروع شده و در تمام زندگی ادامه می‌یابند【WHO, ICD-11, 2019】

یعنی فردی که افسردگی دارد، ممکن است با دارو و روان‌درمانی در چند ماه کنترل شود، اما فردی که دارای اختلال شخصیت مرزی (BPD) است معمولاً الگویی پایدار از روابط پرنوسان و احساس پوچی مداوم است.

زندگی روزمره با اختلال شخصیت: چالش‌ها و راهکارها

زندگی روزمره برای افراد مبتلا به اختلال شخصیت می‌تواند پر از چالش‌های روابطی، حرفه‌ای و احساسی باشد. به‌عنوان مثال، فردی با اختلال شخصیت مرزی ممکن است در مدیریت روابط نزدیک ناپایداری داشته باشد، یا کسی با اختلال شخصیت وسواسی–جبری در کارهای روزمره خود بیش از حد سختگیر باشد.

راهکارهایی مانند یادداشت احساسات روزانه، شرکت در کلاس‌های مهارت‌های اجتماعی و مدیریت استرس، و داشتن حمایت خانواده و دوستان می‌تواند به بهبود کیفیت زندگی کمک کند. مراجعه منظم به درمانگر نیز نقش مهمی در تثبیت تغییرات مثبت دارد.

دسته‌بندی اختلالات شخصیت بر اساس DSM-5

اختلالات شخصیت به سه دسته یا خوشه اصلی تقسیم می‌شوند: دسته های A,B,C
دسته A شامل سه اختلال شخصیت با ویژگی های غریب و نامتعارف است؛ دسته B شامل چهار اختلال شخصیت با ویژگی های نمایشی، تکانشی، بهره کشی و نا متعادل است و در نهایت دسته C شامل سه اختلال شخصیت با ویژگی های اضطرابی و ترس است.

دسته A (عجیب و غریب یا نامتعارف)

این خوشه شامل اختلالات شخصیت با الگوهای رفتاری عجیب و غیرمعمول است که ؛ رفتار هایی مانند انزوای اجتماعی، تفکرات غیرمعمول، و مشکلات درک روابط بین‌فردی که در روابط بین‌فردی میتوانند تأثیر قابل‌توجهی داشته باشند. افراد مبتلا به این اختلالات اغلب در برقراری ارتباط با دیگران دچار مشکل می‌شوند و رفتارهایشان ممکن است از دید دیگران عجیب یا غیرقابل درک باشد.

سه اختلال اصلی این خوشه عبارتند از اختلال شخصیت پارانوئید ، اختلال شخصیت اسکیزوئید و اختلال شخصیت اسکیزوتایپال که در ادامه بیشتر به آنها میپردازیم

اختلال شخصیت پارانوئید (Paranoid Personality Disorder):

افراد مبتلا به این اختلال به‌طور مداوم دچار بی‌اعتمادی و سوءظن افراطی هستند و احساس می‌کنند دیگران قصد آسیب رساندن، فریب دادن یا توهین به آن‌ها را دارند،حتی اگر هیچ مدرکی وجود نداشته باشد. آن‌ها به دلیل بی‌اعتمادی شدید،ارتباط خوبی با دیگران ندارند و ممکن است رفتارهای دیگران را در همه موقعیت ها تهدید تلقی کنند (American Psychiatric Association, 2013)

برای مثال کارمندی را تصور کنید که باور دارد مدیرش دائماً در حال برنامه‌ریزی برای اخراج اوست، در حالی که شواهدی وجود ندارد. همین سوءظن باعث می‌شود او از همکارانش فاصله بگیرد و حتی کار گروهی را دشوار کند.
بیشتر بدانید: پارانوئید, وقتی هیچ‌کس را نمی‌توانی باور کنی..

اختلال شخصیت اسکیزوئید (Schizoid Personality Disorder):

افرادی که به این اختلال مبتلا هستند، معمولاً از روابط اجتماعی اجتناب می‌کنند و کمتر به فعالیت‌های اجتماعی علاقه‌مندند. آن‌ها احساساتی کمتر از حد معمول ابراز می‌کنند و به نظر می‌رسد که نمیخواهند با دیگران در ارتباط باشند. این افراد ترجیح می‌دهند بیشتر وقتشان را تنها بگذرانند و معمولاً به روابط دوستانه یا عاشقانه اهمیتی نمی‌دهند؛ این اختلال ممکن است به فرد احساس تنهایی و انزوا دهد (Luntamo et al., 2020).

برای مثال فردی که تمام وقت آزادش را صرف مطالعه یا بازی‌های انفرادی می‌کند و هیچ تمایلی به رفتن به مهمانی‌های خانوادگی یا دیدار دوستان ندارد، نمونه‌ای از این الگوست.
بیشتر بدانید: دنیای تنهایی در اسکیزوئید…

اختلال شخصیت اسکیزوتایپال (Schizotypal Personality Disorder):

این اختلال شامل فکرکردن یا رفتار عجیب و غریب می باشد. افراد مبتلا به این اختلال، ممکن است افکار و باورهای غیرمعمول مانند داشتن توانایی‌های جادویی یا دیدن ارتباطات اسرارآمیزی میان وقایع روزمره، داشته باشند و در برقراری روابط دچار مشکلات جدی شوند. علاوه بر این ممکن است علائمی مانند توهمات گذرا یا احساس خاص بودن نسبت به دیگران داشته باشند (Holt et al., 2016).

فردی را تصور کنید که وقتی در تاکسی نشسته، باور دارد راننده و مسافران درباره‌ی او حرف‌های رمزی می‌زنند. یا فکر می‌کند پیام‌هایی که در شبکه‌های اجتماعی می‌بیند، به‌طور خاص برای او کدگذاری شده‌اند. همین ذهنیت عجیب باعث می‌شود ارتباطش با دیگران به شدت محدود شود.
بیشتر بدانید: باورهای عجیب اختلالات شخصیت اسکیزوتایپال…

دسته B (نمایشی و هیجانی)

این خوشه از اختلالات شخصیت معمولا با هیجان‌طلبی، روابط ناپایدار و رفتارهای نمایشی یا پرخطر شناخته می‌شوند. افراد مبتلا به این دسته ممکن است برای دیگران جذاب به نظر برسند، اما در روابط طولانی‌مدت در تنظیم هیجانات و روابط بین‌فردی دچار مشکل می‌شوند.

چهار اختلال این گروه عبارتند از اختلال شخصیت ضد اجتماعی، اختلال شخصیت مرزی، اختلال شخصیت نمایشی، اختلال شخصیت خودشیفته

اختلال شخصیت ضداجتماعی (Antisocial Personality Disorder):

ویژگی اصلی این اختلال بی‌اعتنایی به حقوق دیگران، نقض مکرر قوانین و عدم همدلی است. این افراد ممکن است در دوران کودکی یا نوجوانی اقدام به رفتارهای مخرب کنند و به قوانین اجتماعی پایبند نباشند. این اختلال معمولاً با عدم احساس پشیمانی یا عذاب وجدان همراه است.

شخصی که بارها مرتکب تقلب یا قانون‌شکنی در محل کار می‌شود و هرگز احساس عذاب وجدان ندارد، نمونه‌ای از این اختلال است

بیشتر بدانید: ضد اجتماعی, قوانین را نادیده می‌گیرم…

اختلال شخصیت مرزی (Borderline Personality Disorder):

افرادی که به این اختلال مبتلا هستند با،نوسانات شدید عاطفی، روابط ناپایدار و ترس از رهاشدگی به طوری که فرد ممکن است در یک لحظه کسی را ایده‌آل بداند و لحظه‌ای بعد او را بی‌ارزش ببیند.

رفتارهای خودآسیب‌ رسان و تلاش برای اجتناب از طرد شدن، از ویژگی‌های بارز این اختلال است. احساسات این افراد به سرعت تغییر میکند و قابل پیش بینی نیست برای مثال: فردی که صبح با شریک عاطفی‌اش برنامه ازدواج می‌چیند اما عصر همان روز به خاطر یک بحث کوچک، رابطه را تمام‌شده می‌داند می تواند دارای اختلال شخصیت مرزی باشد

بیشتر بدانید: احساسات بالا و پایین، ترس از ترک شدن..

اختلال شخصیت نمایشی (Histrionic Personality Disorder):

این اختلال با رفتارهای نمایشی و نیاز شدید به توجه مشخص می‌شود. افراد معمولاً احساساتی را به طور اغراق‌آمیز ابراز می‌کنند و ممکن است به منظور جلب توجه، رفتارهای تحریک‌آمیز و غیرمعمول انجام دهند (American Psychiatric Association, 2013).

مثل کسی که در جمع ناگهان شروع به گریه یا خنده‌های شدید می‌کند تا همه نگاه‌ها را به خود جلب کند..

بیشتر بدانید: جلب توجه و رفتارهای اغراق‌آمیز…

اختلال شخصیت خودشیفته (Narcissistic Personality Disorder):

افرادی که به این اختلال مبتلا هستند، احساس بزرگ‌منشی در روابط شخصی دارند و باور دارند که از دیگران برتر و بهتر هستند. آن‌ها نیاز مداوم به تایید دیگران دارند (Miller et al., 2011).

مثل مدیری که تمام موفقیت‌های شرکت را به نام خودش می‌زند و کارمندانش را بی‌اهمیت جلوه می‌دهد

بیشتر بدانید: احساس برتری و نیاز به تحسین دیگران…

دسته C (مضطرب و هراسان)

افراد این دسته معمولاً با اضطراب مزمن، نیاز شدید به تأیید و ترس از شکست یا طرد شدن شناخته می‌شوند. زندگی روزمره آن‌ها تحت سلطه نگرانی‌های ذهنی و کمال‌گرایی است. در نتیجه، روابط اجتماعی و حتی شغلی‌شان اغلب محدود یا پرچالش می‌شود.

سه اختلال این خوشه عبارتند از اختلال شخصیت اجتنابی، اختلال شخصیت وابسته و اختلال شخصیت وسواسی-اجباری

اختلال شخصیت اجتنابی (Avoidant Personality Disorder – AvPD):

افراد مبتلا به این اختلال معمولاً از روابط اجتماعی اجتناب می‌کنند زیرا دارای ترس شدید از انتقاد و شرمساری هستند و خود را همیشه کمتر از دیگران میبینند. آن‌ها به‌دلیل ترس از انتقاد یا طرد، تمایل به انزوا دارند و ممکن است به شدت بر رفتارهای اجتماعی و تحصیلی خود  سخت گیر باشند تا قضاوت نشوند؛برخلاف خجالت معمولی، اجتنابی‌ها حتی زمانی که به شدت نیازمند ارتباط هستند، باز هم خود را کنار می‌کشند.(American Psychiatric Association, 2013).

تصور کنید فردی دعوت‌نامه کاری بسیار مهمی دریافت کرده است، اما به‌جای حضور، ساعت‌ها در خانه به این فکر می‌کند که «اگر اشتباه کنم همه مسخره‌ام می‌کنند». او نهایتاً فرصت را از دست می‌دهد، در حالی‌که شایستگی لازم را داشته است.

بیشتر بدانید: پرهیز از تعاملات اجتماعی به دلیل ترس از رد شدن….

اختلال شخصیت وابسته (Dependent Personality Disorder – DPD)

این اختلال با وابستگی شدید به دیگران و ترس از جدایی مشخص می‌شود. افراد معمولاً به دنبال تأیید و حمایت دائمی از دیگران هستند و ممکن است به سختی بتوانند تصمیمات مستقل بگیرند.این افراد معمولاً روابط نابرابر را می‌پذیرند و حتی اگر آسیب ببینند، باز هم توانایی جدایی ندارند. (Gomez, 2013).

برای مثال فردی که حتی برای انتخاب رشته دانشگاهی، لباس روزانه یا تصمیمات ساده خرید، کاملاً متکی به نظر و انتخاب شریک زندگی‌اش است. او ترجیح می‌دهد اشتباه کند، اما به‌جای خودش، تصمیم دیگری گرفته شود.

بیشتر بدانید: وابستگی بیش از حد و نیاز به حمایت دیگران…

اختلال شخصیت وسواسی–اجباری (Obsessive-Compulsive Personality Disorder – OCPD)

این اختلال با کمال‌گرایی افراطی، نظم سختگیرانه و نیاز شدید به کنترل محیط شناخته می‌شود. برخلاف وسواس فکری–عملی (OCD)، در OCPD فرد از رفتارهایش احساس اضطراب مستقیم ندارد، بلکه آن‌ها را «درست و ضروری» می‌داند. این اختلال می‌تواند باعث شود که فرد از انعطاف‌پذیری و توانایی سازگاری با تغییرات دور باشد و در روابط شخصی دچار مشکل شوند (American Psychiatric Association, 2013).

کارمندی که ساعت‌ها وقت می‌گذارد تا جدول گزارش‌هایش کاملاً منظم و بی‌نقص باشد، حتی اگر این کار باعث شود پروژه‌های مهم‌ترش عقب بیفتد. او به جای نتیجه، بیشتر به «بی‌عیب بودن» مسیر وسواس دارد دچار این نوع اختلال شخصیت است

بیشتر بدانید: کنترل و جزئیات…

چه اختلالاتی در کودکی آغاز می‌شوند و کدام در بزرگسالی شایع‌ترند؟

اختلالات ایذایی و کنترل تکانه بسته به نوع آن‌ها، ممکن است در سنین مختلف آغاز شوند. برخی از این اختلالات معمولاً از دوران کودکی یا اوایل نوجوانی بروز پیدا می‌کنند؛ مثل اختلال نافرمانی مقابله‌ای (ODD) و اختلال سلوک (Conduct Disorder) که اگر درمان نشوند می‌توانند زمینه‌ساز مشکلات شدیدتر در بزرگسالی باشند.

در مقابل، بعضی دیگر از اختلالات هم در نوجوانی شروع می‌شوند و هم در بزرگسالی شایع‌اند. به عنوان مثال، اختلال شخصیت ضداجتماعی (ASPD) اغلب ریشه در رفتارهای مشکل‌دار نوجوانی دارد اما در بزرگسالی تثبیت می‌شود. همچنین اختلال انفجاری متناوب (IED)، جنون دزدی (Kleptomania) و جنون آتش‌افروزی (Pyromania) ممکن است در هر دو دوره‌ی نوجوانی و بزرگسالی خود را نشان دهند.

شناخت تفاوت سن شروع این اختلالات اهمیت زیادی دارد، زیرا تشخیص زودهنگام در کودکی یا نوجوانی می‌تواند از بروز مشکلات پایدار در بزرگسالی جلوگیری کند.

تشخیص اختلال شخصیت به چه صورت است؟

علائم اختلالات شخصیت بسته به نوع اختلال متفاوت است، اما به‌طور کلی می‌توان به نشانه‌هایی مانند تفکر و رفتار غیرمعمول، ناپایداری هیجانی، مشکلات در روابط اجتماعی، اجتناب از ارتباطات، و ناتوانی در مدیریت خشم و احساسات اشاره کرد. این علائم باید پایدار و درازمدت بوده و در حوزه‌های مختلفی از جمله شناخت، عاطفه و روابط بین‌فردی به‌صورت الگوهای ثابت ظاهر شوند. البته تشخیص دقیق تنها زمانی منطقی است که این ویژگی‌ها بخشی از یک ساختار شخصیت مزمن و نه حاصل یک اختلال گذرا مانند سوءمصرف مواد باشند.

طبق راهنمای DSM-5، برای تشخیص لازم است الگوی پایدار و ناسازگار فرد در زمینه‌های تفکر، هیجان و رفتار بررسی شود. این الگو باید در چندین موقعیت زندگی (کار، خانواده، روابط اجتماعی) ظاهر شود و از اوایل نوجوانی یا بزرگسالی آغاز شده باشد.

روان‌پزشک در اولین مرحله با گرفتن شرح حال دقیق و مصاحبه بالینی، تاریخچه خانوادگی، تجربیات کودکی و الگوهای رفتاری فرد را بررسی می‌کند. در ادامه، برای افتراق بین اختلال شخصیت و سایر اختلالات روانی مثل افسردگی اساسی یا اختلال دوقطبی، تست‌های بالینی و پرسشنامه‌های استاندارد نیز به‌کار گرفته می‌شوند.

تست‌های اختلال شخصیت

برای سنجش و شناسایی اختلالات شخصیت، تنها گفت‌وگو با روان‌شناس کافی نیست؛ بلکه ابزارهای روان‌سنجی و تست‌های استاندارد نیز به‌عنوان مکمل استفاده می‌شوند. این تست‌ها به تشخیص دقیق‌تر کمک می‌کنند و امکان بررسی الگوهای پایدار رفتاری و فکری فرد را فراهم می‌سازند.

برخی از مهم‌ترین تست‌های معتبر عبارتند از:

1. پرسشنامه چندمحوری مینه‌سوتا (MMPI-2):
   یکی از رایج‌ترین و معتبرترین ابزارها برای شناسایی الگوهای شخصیتی و آسیب‌شناسی روانی است. این پرسشنامه می‌تواند تمایلات به اختلالاتی مثل پارانویا، افسردگی یا اسکیزوتایپی را مشخص کند.
    اطلاعات بیشتر درباره MMPI-2
2. آزمون NEO Personality Inventory (NEO-PI-R):
   این تست بر اساس مدل پنج عامل بزرگ شخصیت (روان‌نژندی، برون‌گرایی، گشودگی، سازگاری و وظیفه‌شناسی) طراحی شده و به بررسی ویژگی‌های شخصیتی سالم و ناسازگار می‌پردازد.
   NEO-PI-R توضیحات
3. SCID-5-PD (Structured Clinical Interview for DSM-5 Personality Disorders):
   مصاحبه بالینی ساختاریافته‌ای است که به طور مستقیم بر اساس معیارهای DSM-5 طراحی شده و به متخصص کمک می‌کند تا اختلال شخصیت را از دیگر مشکلات روانی متمایز کند.
4. PCL-R (Hare Psychopathy Checklist-Revised):
   به‌طور ویژه برای ارزیابی اختلال شخصیت ضد اجتماعی و ویژگی‌های سایکوپاتیک به‌کار می‌رود، به‌ویژه در محیط‌های قانونی و زندان‌ها.

⚠️ هشدار: *بسیاری از تست‌های رایگان در اینترنت معتبر نیستند. اگر احساس می‌کنید الگوهای رفتاری شما با موارد ذکرشده هم‌خوانی دارد، بهترین کار مراجعه به روان‌شناس یا روان‌پزشک است.*

تست تشخیص اختلال شخصیت در تهران

اگر احساس می‌کنید نیاز به شناخت دقیق‌تر ویژگی‌های شخصیتی خود دارید، روانشناسان کلینیک حال خوب با بهره‌گیری از تست‌های استاندارد بین‌المللی و روش‌های تخصصی بالینی می‌توانند به شما در تشخیص و درک بهتر اختلالات شخصیت کمک کنند. با راهنمایی و پشتیبانی حرفه‌ای ما، مسیر بهبود و مدیریت زندگی روانی‌تان ساده‌تر و مؤثرتر خواهد بود.

معرفی روش ها و مسیر درمان اختلال های شخصیتی:آیا تغییر واقعاً ممکن است؟

اختلالات شخصیت به دلیل ریشه‌دار بودن در ساختار رفتاری و فکری فرد، معمولاً به‌سادگی درمان نمی‌شوند. با این حال، مطالعات نشان می‌دهند که با مداخلات مناسب می‌توان کیفیت زندگی فرد و اطرافیان او را به‌طور چشمگیری بهبود بخشید. درمان این اختلالات معمولاً ترکیبی از روان‌درمانی، دارودرمانی و حمایت اجتماعی است.

۱. روان‌درمانی (Psychotherapy)

مؤثرترین روش درمان اختلالات شخصیت روان‌درمانی است. روش‌های متعددی وجود دارد:

• درمان شناختی–رفتاری (CBT): کمک می‌کند فرد الگوهای فکری منفی و مخرب خود را شناسایی و تغییر دهد.
• درمان دیالکتیکی رفتاری (DBT): به‌ویژه برای اختلال شخصیت مرزی مؤثر است و مهارت‌هایی مانند تنظیم هیجان و روابط بین‌فردی را تقویت می‌کند.
• درمان طرحواره (Schema Therapy): برای بازسازی الگوهای فکری و رفتاری ریشه‌دار دوران کودکی کاربرد دارد.

۲. دارودرمانی (Medication)

هیچ دارویی به طور اختصاصی برای درمان اختلال شخصیت وجود ندارد، اما داروها می‌توانند علائم همراه مثل اضطراب، افسردگی یا پرخاشگری را کنترل کنند. برای مثال دارو هایی مثل داروهای ضدافسردگی (SSRIs)،داروهای ضد اضطراب و دارو های تثبیت کننده خلق (Mood stabilizers)

۳. حمایت اجتماعی و خانواده

حضور خانواده و دوستان در فرآیند درمان بسیار حیاتی است. آموزش خانواده برای درک بهتر اختلال و چگونگی حمایت از بیمار، احتمال موفقیت درمان را افزایش می‌دهد.برای مثال اگر فردی با اختلال شخصیت وابسته مدام از شریک زندگی‌اش انتظار تصمیم‌گیری دارد، آموزش به شریک می‌تواند کمک کند تا به جای تقویت این وابستگی، او را به تصمیم‌گیری مستقل تشویق کند.

خلاصه و نتیجه گیری

اختلالات شخصیت به الگوهای پایدار، ناسازگار و غیرعادی در تفکر، احساس و رفتار فرد گفته می‌شود که از نوجوانی آغاز شده و بر روابط اجتماعی، شغلی و فردی تأثیر منفی می‌گذارد. این اختلالات در DSM-5 به سه دسته تقسیم می‌شوند:

• گروه A (عجیب و غیرعادی): پارانوئید، اسکیزوئید، اسکیزوتایپال
• گروه B (نمایشی و هیجانی): مرزی، ضد اجتماعی، نمایشی، خودشیفته
• گروه C (مضطرب و اجتنابی): اجتنابی، وابسته، وسواسی-جبری

اختلالات شخصیت طیف گسترده‌ای از ویژگی‌های پایدار رفتاری و هیجانی را شامل می‌شوند که می‌توانند بر روابط، شغل و زندگی روزمره افراد تأثیرگذار باشند. از اختلالات خوش‌خیم‌تر تا موارد پیچیده‌تر مانند مرزی، اسکیزوتایپال و نمایشی، هر کدام الگوهای رفتاری، هیجانی و فکری خاص خود را دارند که با شناخت و مدیریت مناسب می‌توان اثرات منفی آن‌ها را کاهش داد.
علل اصلی شامل عوامل ژنتیکی، تجربیات آسیب‌زای کودکی و فاکتورهای اجتماعی-فرهنگی هستند. علائم معمول شامل ناپایداری هیجانی، رفتارهای تکانشی، اختلال در روابط بین‌فردی و تفکر غیرمنطقی است.

تشخیص دقیق، استفاده از ابزارهای روان‌سنجی معتبر، و تفاوت گذاشتن بین اختلالات روانی گذرا و اختلالات شخصیت پایدار، پایه‌های درمان مؤثر هستند. درمان می‌تواند شامل روان‌درمانی‌های مبتنی بر شواهد مانند CBT، DBT، درمان‌های خانواده‌محور و در برخی موارد دارودرمانی باشد. همچنین آموزش مهارت‌های اجتماعی و راهکارهای زندگی روزمره نقش بسیار مهمی در افزایش کیفیت زندگی بیماران دارد.

با توجه به پیچیدگی اختلالات شخصیت، هیچ‌گاه خوددرمانی کافی نیست و مشاوره با متخصصین سلامت روان حیاتی است. اگر شما یا یکی از عزیزانتان علائمی از اختلال شخصیت را تجربه می‌کنید، مشاوران کلینیک حال خوب آماده‌اند تا با ارزیابی دقیق و برنامه درمانی اختصاصی، به شما کمک کنند مسیر زندگی بهتری بسازید.

هشدار: *مطالب ارائه‌شده در این مقاله صرفاً جهت افزایش آگاهی عمومی است و جایگزین مراجعه به پزشک یا روانشناس متخصص نمی‌شود. در صورت مشاهده هرگونه علائم نگران‌کننده، توصیه می‌شود هرچه سریع‌تر با یک روانشناس یا روانپزشک مشورت کنید.*

منابع

• American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
• Bateman, A. W., & Fonagy, P. (2019). Handbook of Mentalizing in Mental Health Practice. American Psychiatric Publishing.
• Beck, A. T., Davis, D. D., & Freeman, A. (2015). Cognitive Therapy of Personality Disorders. Guilford Publications.
• Butcher, J. N., Graham, J. R., Ben-Porath, Y. S., Tellegen, A., Dahlstrom, W. G., & Kaemmer, B. (2001). MMPI-2: Manual for Administration, Scoring, and Interpretation. University of Minnesota Press.
• Costa, P. T., & McCrae, R. R. (1992). Revised NEO Personality Inventory (NEO-PI-R) and NEO Five-Factor Inventory (NEO-FFI) Professional Manual. Psychological Assessment Resources.
• DSM-5. (American Psychiatric Association, 2013).
• First, M. B., Williams, J. B., Karg, R. S., & Spitzer, R. L. (2016). Structured Clinical Interview for DSM-5 Personality Disorders (SCID-5-PD).
• Linehan, M. M. (2014). DBT Skills Training Manual. Guilford Publications.
• Livesley, W. J. (2018). Handbook of Personality Disorders: Theory, Research, and Treatment. Guilford Publications.
• Mayo Clinic. (2023). Personality Disorders: Diagnosis and Treatment.
• Millon, T. (2011). Disorders of Personality: Introducing a DSM/ICD Spectrum from Normal to Abnormal. Wiley.
• NIMH – National Institute of Mental Health. (2022). Personality Disorders Overview.
• Paris, J. (2015). Personality Disorders: A Practical Guide. American Psychiatric Publishing.
• WHO. (2019). ICD-11: International Classification of Diseases (11th Revision).
• PubMed. مقالات مروری 2020–2024 درباره Personality Disorders

سوالات متداول