اختلال اسکیزوفرنی چیست؟ بررسی علائم، علل و درمان

اسکیزوفرنی یکی از اصلی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین اختلالات روان‌پریشی است. یعنی وقتی فرد به اسکیزوفرنی مبتلا می‌شود، در طول بیماری معمولاً دوره‌های روان‌پریشی را تجربه می‌کند.

طبق DSM-5، اسکیزوفرنی جزو دسته‌ی Schizophrenia Spectrum and Other Psychotic Disorders طبقه‌بندی می‌شود، که شامل موارد زیر است:

• اسکیزوفرنی (Schizophrenia)
• اختلال اسکیزوافکتیو (Schizoaffective Disorder)
• اختلال اسکیزوفرنیفرم (Schizophreniform Disorder)
• اختلال هذیانی (Delusional Disorder)
• روان‌پریشی ناشی از مواد یا بیماری طبی

در این مقاله به بررسی دقیق بیماری اسکیزوفرنی، نشانه ها و علل پرداخته ایم.

دلایل ابتلا به اختلالات طیف اسکیزوفرنی و روان‌پریشی

عوامل ژنتیکی نقش مهمی در بروز این بیماری ایفا می‌کنند؛ به‌طوری که خطر ابتلا در افرادی که سابقه خانوادگی اسکیزوفرنی دارند، از ۱٪ در جمعیت عمومی به حدود ۱۰٪ افزایش می‌یابد. از منظر نوروبیولوژیکی، تغییرات ساختاری و عملکردی در مغز از جمله کاهش حجم قشر پیشانی و اختلال در سیستم‌های دوپامینی و گلوتامینی با بروز علائم روان‌پریشی مرتبط هستند. به‌ویژه، عدم تعادل در دوپامین به عنوان یکی از عوامل کلیدی در پاتوژنز این اختلالات شناخته شده است.

علاوه بر این، عوامل محیطی مانند مصرف مواد مخدر به‌خصوص کانابیس، می‌توانند در افراد مستعد ژنتیکی، خطر ابتلا به اسکیزوفرنی را به‌طور قابل توجهی افزایش دهند. همچنین، عوامل روانی-اجتماعی از جمله تجارب استرس‌زا در دوران کودکی، ترومای روانی، و شرایط اجتماعی و فرهنگی نامساعد می‌توانند به‌عنوان محرک یا تشدیدکننده علائم روان‌پریشی عمل کنند. این عوامل در تعامل پیچیده با یکدیگر، در بروز و پیشرفت اختلالات طیف اسکیزوفرنی نقش دارند.

علائم و نشانه های اسکیزوفرنی

تجربیات جدید بیمار شامل:

• توهم (Hallucination): دیدن، شنیدن یا احساس کردن چیزهایی که وجود خارجی ندارند (مثل شنیدن صداهایی که دیگران نمی‌شنوند).
• هذیان (Delusion): باورهای نادرست و غیرمنطقی (مثل اینکه فرد فکر کند کسی او را تعقیب می‌کند یا قدرت خاصی دارد).
• تفکر و گفتار آشفته: صحبت‌های نامنظم، پرش بین موضوعات بدون ارتباط منطقی.
• رفتار آشفته یا کاتاتونیک: حرکات غیرعادی، بی‌قراری شدید یا برعکس بی‌حرکتی طولانی.

ایجاد مشکل در:

• کاهش ابراز هیجان: چهره بی‌احساس یا صدای یکنواخت.
• کاهش انگیزه (Avolition): بی‌میلی به انجام فعالیت‌ها یا کارهای روزمره.
• کاهش توانایی در برقراری ارتباط اجتماعی: کناره‌گیری از جمع و دوری از روابط.
• کاهش لذت (Anhedonia): ناتوانی در لذت بردن از فعالیت‌هایی که قبلاً خوشایند بوده‌اند.
• ضعف حافظه کاری (Working memory): سختی در به خاطر سپردن اطلاعات کوتاه‌مدت.
• اختلال در برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری
• مشکل در تمرکز و توجه

اختلالات طیف اسکیزوفرنی و سایر اختلالات روان‌پریشی

طبق DSM-5، اسکیزوفرنی در دسته‌ای گسترده به نام «اختلالات طیف اسکیزوفرنی و سایر اختلالات روان‌پریشی» (Schizophrenia Spectrum and Other Psychotic Disorders) قرار می‌گیرد. این دسته شامل مجموعه‌ای از اختلالات است که همگی در آن‌ها ویژگی‌های روان‌پریشی مانند توهم، هذیان، تفکر آشفته یا رفتار غیرعادی دیده می‌شود، اما شدت، مدت و الگوی بروز علائم در هرکدام متفاوت است.

• اسکیزوفرنی (Schizophrenia): مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین عضو این طیف است که معمولاً مزمن بوده و هم علائم مثبت روان‌پریشی (توهم و هذیان) و هم علائم منفی (بی‌انگیزگی، فقدان هیجان، انزوای اجتماعی) را در بر دارد.

• اختلال اسکیزوافکتیو (Schizoaffective Disorder): ترکیبی از علائم اسکیزوفرنی و اختلالات خلقی (مانند افسردگی شدید یا شیدایی) است؛ به‌گونه‌ای که فرد هم روان‌پریشی را تجربه می‌کند و هم دوره‌های برجسته‌ی اختلال خلقی.

• اختلال اسکیزوفرنیفرم (Schizophreniform Disorder): شباهت زیادی به اسکیزوفرنی دارد، اما مدت بروز علائم کوتاه‌تر است (بین یک تا شش ماه). اگر علائم بیش از شش ماه ادامه پیدا کند، تشخیص به اسکیزوفرنی تغییر می‌یابد.

• اختلال هذیانی (Delusional Disorder): مشخصه‌ی اصلی آن وجود هذیان‌های پایدار و غیرمنطقی است، اما برخلاف اسکیزوفرنی، سایر کارکردهای فرد (مثل تفکر و هیجان) معمولاً حفظ می‌شوند و عملکرد اجتماعی چندان مختل نمی‌گردد.

• روان‌پریشی ناشی از مواد یا بیماری‌های طبی (Substance/Medication-Induced Psychotic Disorder & Psychotic Disorder Due to Another Medical Condition): در این حالت، توهم یا هذیان مستقیماً در اثر مصرف یا ترک مواد (مانند آمفتامین، الکل، کانابیس) یا بیماری‌های جسمی (مثل تومور مغزی، صرع یا عفونت‌های مغزی) ایجاد می‌شود.

این تقسیم‌بندی نشان می‌دهد که روان‌پریشی یک پدیده‌ی واحد نیست، بلکه می‌تواند در بستر اختلالات مختلفی ظاهر شود. اسکیزوفرنی اگرچه شناخته‌شده‌ترین نمونه است، اما تنها یکی از اختلالات این طیف محسوب می‌شود و تمایز آن با سایر انواع روان‌پریشی برای تشخیص درست و انتخاب روش درمانی اهمیت حیاتی دارد.

انواع اسکیزوفرنی

در گذشته اسکیزوفرنی به چند زیرنوع تقسیم می‌شد؛ از جمله پارانوئید (با هذیان و توهم شنوایی)، کاتاتونیک (با اختلالات شدید حرکتی)، آشفته یا هبفرنیک (با گفتار و رفتار آشفته و هیجان نابجا)، باقیمانده (با علائم منفی پایدار) و نامتمایز (زمانی که الگوی مشخصی وجود نداشت). اما در DSM-5 این زیرنوع‌ها حذف شدند، زیرا مرز روشنی میان آن‌ها نبود و ارزش تشخیصی و درمانی محدودی داشتند. امروزه تنها عنوان کلی اسکیزوفرنی به‌کار می‌رود، هرچند زیرنوع‌های کلاسیک هنوز برای آموزش ذکر می‌شوند.

روش های درمان اختلالات طیف اسکیزوفرنی و روان‌پریشی

روش‌های درمان اختلالات طیف اسکیزوفرنی و روان‌پریشی شامل ترکیبی از درمان‌های دارویی، روان‌درمانی و مداخلات روانی-اجتماعی است. هدف اصلی درمان، کنترل علائم، بهبود عملکرد اجتماعی و ارتقای کیفیت زندگی بیماران است. در ادامه، به بررسی این روش‌ها می‌پردازیم:

۱. درمان دارویی

• داروهای ضد روان‌پریشی (آنتی‌سایکوتیک‌ها):  داروها به کاهش علائم مثبت (مانند توهمات و هذیان‌ها) و تا حدی علائم منفی (مانند فقدان انگیزه و کاهش احساسات) کمک می‌کنند. بهتر است زیر نظر پزک متخصص به خوردن دارو را شروع کنند.
• تثبیت‌کننده‌های خلق: در مواردی که نوسانات خلقی وجود دارد (مانند اسکیزووافکتیو)، داروهایی مانند لیتیوم و والپروات ممکن است استفاده شوند.
• داروهای ضد افسردگی و ضد اضطراب: برای مدیریت علائم همراه مانند افسردگی یا اضطراب به‌کار می‌روند.

۲. روان‌درمانی

• رفتار درمانی شناختی (CBT): به بیماران کمک می‌کند تا افکار تحریف‌شده و باورهای غیرواقعی را شناسایی و اصلاح کنند. این روش در مدیریت توهمات و هذیان‌ها مؤثر است.
• درمان شناختی-بازتوانی: برای بهبود عملکردهای شناختی مانند حافظه، توجه و حل مسئله به‌کار می‌رود.
• درمان‌های حمایتی و بینش‌مدار: برای ارتقای درک بیمار از بیماری و افزایش پذیرش درمان مفید هستند.

۳. مداخلات روانی-اجتماعی

• آموزش بیمار و خانواده: آموزش در مورد ماهیت بیماری، علائم، روش‌های مقابله و نحوه حمایت از بیمار به بهبود نتایج درمانی کمک می‌کند.
• توانبخشی اجتماعی و شغلی: با هدف بهبود مهارت‌های اجتماعی و حرفه‌ای و کمک به بازگشت به جامعه و محیط کار انجام می‌شود.
• گروه‌های حمایتی: مشارکت در گروه‌های حمایتی به بیماران کمک می‌کند احساس انزوا نکنند و از تجربیات دیگران بهره‌مند شوند.

۴. درمان‌های نوین و مکمل

• تحریک مغناطیسی ترانس‌کرانیال (TMS) و تحریک عمقی مغز (DBS): این روش‌ها در موارد مقاوم به درمان به‌کار می‌روند و به‌ویژه در کاهش علائم منفی و توهمات مؤثرند.
• رویکردهای یکپارچه‌سازی درمان (Integrated Treatment): شامل ترکیب روش‌های دارویی و غیردارویی به‌منظور ارائه یک برنامه درمانی جامع و شخصی‌سازی‌شده است.

۵. مراقبت‌های پیوسته و پیگیری

• پایش منظم داروها و علائم بیماری: برای اطمینان از اثربخشی درمان و پیشگیری از عود علائم ضروری است.
• حمایت‌های روانی-اجتماعی مداوم: از جمله مراقبت‌های جامعه‌محور و مدیریت مورد (Case Management) که به هماهنگی بین خدمات درمانی و اجتماعی کمک می‌کند.

در مجموع، درمان اختلالات طیف اسکیزوفرنی و روان‌پریشی نیازمند یک رویکرد چندبعدی و تیم درمانی شامل روان‌پزشک، روان‌شناس، مشاور، مددکار اجتماعی و پرستار روان‌پزشکی است. تشخیص زودهنگام و شروع سریع درمان می‌تواند بهبود قابل توجهی در سیر بیماری و کیفیت زندگی بیماران ایجاد کند.

خلاصه اسکیزوفرنی

اگر شما یا یکی از عزیزانتان با این علائم مواجه هستید یا نیاز به مشاوره تخصصی دارید، همین امروز به کلینیک حال خوب مراجعه کنید. تیم متخصصان ما آماده ارائه تشخیص دقیق و درمان مؤثر برای کمک به شما در مسیر بهبودی و ارتقای کیفیت زندگی هستند. با ما تماس بگیرید و اولین قدم را برای سلامت روان خود بردارید.