رویکرد اکت (ACT) یا همان درمانی مبتنی بر پذیرش و تعهدکه یکی از 6 رویکرد اصلی درمانی در روانشناسی است، بهعنوان یک رویکرد نوین در رواندرمانی، بهویژه در دهههای اخیر، توجه محققان و متخصصان حوزه سلامت روان را به خود جلب کرده است. این روش، بهجای تمرکز صرف بر کاهش نشانههای آسیبزای روانی، به اهمیت پذیرش تجربیات درونی (شامل احساسات، افکار و خاطرات) و ارتقاء تعهد به ارزشها و اهداف شخصی میپردازد. بر اساس این رویکرد، رنجهای انسانی جزئی اجتنابناپذیر از زندگی به شمار میروند و با یادگیری نحوه پذیرش این تجربیات، فرد به توانمندیهای بیشتری در مواجهه با چالشهای زندگی دست مییابد.
از اهداف اصلی ACT، ارتقاء انعطافپذیری روانی و توانایی فرد در سازگاری مؤثر با موقعیتهای دشوار است. بدینسان، این رویکرد نه تنها به بهبود کیفیت زندگی کمک میکند، بلکه امکان دستیابی به یک زندگی معنادار را برای افراد فراهم میآورد. در ادامه مقاله، مبانی نظری و تکنیکهای کلیدی این درمان بررسی خواهد شد و شواهد علمی موجود در راستای اثربخشی آن در زمینههای مختلف روانشناختی بررسی میشود.
درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد چیست؟
در سالهای اخیر، توجه به درمانهای روانشناختی نوین بیش از پیش اهمیت یافته است. یکی از برجستهترین رویکردهای موج سوم رفتاردرمانی، درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (Acceptance and Commitment Therapy – ACT) است. برخلاف شیوههای سنتی که اغلب بر تغییر یا حذف افکار و احساسات منفی تمرکز دارند، اکت به افراد میآموزد چگونه این تجارب را بپذیرند و در عین حال، متعهد به زندگی در راستای ارزشهای شخصی خود باقی بمانند. این رویکرد انعطافپذیری روانی را افزایش داده و به بهبود کیفیت زندگی کمک میکند (Hayes et al., 1999).
بررسی تاریخچه رویکرد اکت یا درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد
رویکرد اکت توسط استیون هیز (Steven C. Hayes) و همکارانش در دهه ۱۹۸۰ میلادی معرفی شد. این مدل درمانی ابتدا در واکنش به محدودیتهای درمان شناختی-رفتاری کلاسیک توسعه یافت. اکت بر پایه نظریه چارچوب رابطهای (Relational Frame Theory- RFT) بنا شده که یک مدل رفتاری از زبان و شناخت است (Hayes, Barnes-Holmes, & Roche, 2001).ACT ابتدا در واکنش به محدودیتهای درمان شناختی-رفتاری (CBT) طراحی شد و هدف آن تغییر رابطه فرد با افکار و احساسات بود، نه تغییر مستقیم محتوای آنها
از آن زمان تاکنون، پژوهشهای بسیاری اثربخشی این درمان را در مشکلات مختلفی مانند اضطراب، افسردگی، وسواس، اعتیاد و دردهای مزمن نشان دادهاند (A-Tjak et al., 2015).
تفاوت رویکرد ACT با رویکرد CBT
برخلاف درمان شناختی-رفتاری سنتی (CBT) که تمرکز آن بر تغییر محتوای افکار است، اکت به تغییر رابطه فرد با افکار خود میپردازد. در واقع، اکت نمیخواهد افکار منفی را حذف کند، بلکه میخواهد آنها را از مرکز کنترل خارج کند تا فرد بتواند زندگیاش را با ارزشها هماهنگ کند.
تحقیقات نشان دادهاند که اکت در سطح اثربخشی مشابه یا بالاتر از CBT در بسیاری از موارد عمل میکند. یک متاآنالیز در سال ۲۰۱۵ نشان داد که اکت اثربخشی قابلملاحظهای در درمان افسردگی، اضطراب، اعتیاد و اختلالات جسمانی دارد. همچنین، تحقیقات جدیدتر به بررسی استفاده از اکت در فضای آنلاین و درمان از راه دور نیز پرداختهاند که نویدبخش آیندهای گستردهتر برای این رویکرد است.
| ویژگی | CBT | ACT |
|---|---|---|
| تمرکز اصلی | تغییر محتوای افکار منفی | تغییر رابطه فرد با افکار |
| تکنیکها | بازسازی شناختی، آزمایش واقعیت | ذهنآگاهی، پذیرش، جداسازی شناختی |
| هدف نهایی | کاهش نشانههای روانی | افزایش انعطافپذیری روانی و زندگی ارزشمحور |
اصول و فرآیندهای اصلی در ACT چیست؟
رویکرد اکت بر ۶ فرآیند رواندرمانی کلیدی استوار است که همگی در راستای انعطافپذیری روانشناختی (Psychological Flexibility) منجر میشوند. در ادامه مقاله به بررسی هرکدام از این اصول درمان میپردازیم.
- پذیرش (Acceptance): آگاهی و پذیرش تجربههای درونی بهجای اجتناب از آنها.
- جداسازی شناختی (Cognitive Defusion): دیدن افکار بهعنوان رویدادهای ذهنی، نه واقعیتهای مطلق.
- خود بهعنوان زمینه (Self-as-Context): درک اینکه فرد بیشتر از مجموع افکار و احساساتش است
- زندگی در لحظه حال (Being Present): تمرکز بر لحظه اکنون با ذهنآگاهی (Mindfulness).
- ارزشها (Values): شناسایی آنچه واقعاً برای فرد مهم است.
- تعهد به عمل (Committed Action): انجام اقداماتی در راستای ارزشها، حتی با وجود ناراحتیها.
| فرآیند | توضیح | نمونه کاربردی |
|---|---|---|
| پذیرش (Acceptance) | پذیرش تجربههای درونی ناخوشایند بهجای اجتناب از آنها | فرد اضطراب امتحان را میپذیرد بهجای تلاش برای حذف آن |
| جداسازی شناختی (Cognitive Defusion) | مشاهده افکار بهعنوان رویدادهای ذهنی نه واقعیتهای مطلق | دیدن فکر «من شکست میخورم» فقط بهعنوان یک فکر |
| خود بهعنوان زمینه (Self-as-Context) | درک اینکه فرد فراتر از افکار و احساسات لحظهای است | فرد خود را بهعنوان ناظر میبیند، نه صرفاً افکارش |
| زندگی در لحظه حال (Being Present) | تمرکز بر تجربه اکنون با استفاده از ذهنآگاهی | تمرکز بر تنفس هنگام اضطراب |
| ارزشها (Values) | شناسایی اهداف و ارزشهای شخصی مهم | مشخصکردن اهمیت خانواده، یادگیری یا رشد فردی |
| تعهد به عمل (Committed Action) | انجام اقدامات عملی در راستای ارزشها حتی با وجود سختیها | ادامه تحصیل با وجود استرسهای روزمره |
موقعیتها و کاربرد های قابل استفاده از درمان ACT
ACT برای گروههای مختلف سنی و شرایط بالینی متعددی قابل اجراست:
۱. بزرگسالان: بیشترین پژوهشها و کاربردهای درمان ACT در گروه سنی بزرگسال انجام شده است. در درمان افسردگی، اضطراب، اعتیاد، مسائل بینفردی و بحرانهای معنوی در این گروه، ACT نتایج مؤثری ارائه داده است.
۲. نوجوانان: مطالعات اخیر نشان میدهد که با سادهسازی مفاهیم و استفاده از تمرینهای خلاقانه، ACT میتواند در درمان اضطراب اجتماعی، کاهش اجتناب تجربه و بهبود عزت نفس نوجوانان مفید واقع شود.
۳. کودکان: ACT برای کودکان نیز در حال توسعه است، هرچند مفاهیم آن نیاز به سادهسازی جدی دارند. در مواردی مانند ترسهای خاص، اختلال اضطراب جدایی و حتی مسائل رفتاری، میتوان از عناصر ACT بهره برد.
۴. زوجها و خانوادهها: ACT بهصورت گروهی و در چارچوب مداخلات زوجدرمانی نیز استفاده شده است. در این زمینه، تمرکز بر ارزشهای مشترک، پذیرش تفاوتها و یادگیری مهارتهای همدلی اهمیت دارد.
۵. محیطهای سازمانی و شغلی: از ACT همچنین در برنامههای ارتقاء سلامت روان محیط کار، پیشگیری از فرسودگی شغلی، و آموزش رهبری ذهنآگاهانه استفاده میشود.
نقاط قوت و ضعف رویکرد درمانی اکت (ACT)
نقاط قوت درمان ACT
۱. تمرکز بر انعطافپذیری روانشناختی: رویکرد اکت، به جای تلاش برای تغییر یا حذف افکار منفی، بر تغییر رابطه فرد با این افکار تمرکز دارد. این موضوع موجب ارتقای انعطاف پذیری روانی، تابآوری روانشناختی و توانایی مقابله با چالشهای زندگی میشود (Hayes et al., 2012).
۲. کاربرد گسترده در اختلالات متنوع روانی: مطالعات نشان دادهاند که ACT در درمان اختلالاتی نظیر افسردگی، اضطراب، وسواس فکری-عملی، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، اعتیاد و درد مزمن اثربخشی دارد (A-Tjak et al., 2015).
۳. استفاده مؤثر از ذهنآگاهی (Mindfulness): ACT با بهرهگیری از تکنیکهای ذهنآگاهی، به مراجع کمک میکند که توجه خود را به لحظه حال معطوف کرده و از نشخوار ذهنی رهایی یابد.
۴. رویکردی معنادار و ارزشمحور: تاکید اکت بر زندگی مبتنی بر ارزشها، موجب افزایش احساس معنا، ارزش های فردی، رضایت و هدفمندی در زندگی میگردد.
۵. سازگاری با درمانهای آنلاین: به دلیل ساختار انعطافپذیر و تمرکز بر تمرینات ذهنی، رویکرد ACT قابلیت بالایی برای استفاده در درمانهای از راه دور و برنامههای رواندرمانی آنلاین دارد.
نقاط ضعف درمان ACT
۱. دشواری درک برخی مفاهیم انتزاعی: مفاهیمی نظیر «خود بهعنوان زمینه» یا «جداسازی شناختی» ممکن است برای برخی مراجعان پیچیده یا ناملموس باشد و نیاز به آموزش و تمرین مستمر داشته باشد.
۲. نبود ساختار دقیق و مرحلهبندیشده: برخلاف درمان شناختی-رفتاری (CBT) که دارای ساختار مرحلهای مشخص است، ACT چارچوب انعطافپذیرتری دارد که میتواند در برخی موارد موجب سردرگمی درمانگر یا مراجع شود.
۳. نیاز به سطحی از خودآگاهی در مراجع برای اثربخشی بهتر: اجرای مؤثر درمان ACT مستلزم توانایی مراجع در مشاهده و بررسی افکار و احساسات درونی است که ممکن است در برخی افراد با اختلالات شدید روانی بهراحتی میسر نباشد.
رویکرد ACT در فرهنگ ایرانی
یکی از موضوعات مهم در ارزیابی اثربخشی هر درمان روانشناختی، میزان انطباق آن با ویژگیهای فرهنگی جامعه هدف است. رویکرد ACT به دلیل
پذیرش رنج و معنا در سختیها (الهامگرفته از عرفان و ادبیات فارسی).
اهمیت ارزشهای معنوی و خانوادگی در فرهنگ ایرانی.
تاکید بر دروننگری و خودشناسی.
در فرهنگ ایرانی، مفاهیمی مانند پذیرش تقدیر، معنا در رنج (با تأثیر از عرفان اسلامی و ادبیات فارسی)، و توجه به ارزشهای معنوی از جایگاه بالایی برخوردارند. بنابراین، استفاده از ACT میتواند در صورت بومیسازی دقیق، منجر به پذیرش بهتر این رویکرد از سوی مراجعان شود.
البته در برخی موارد، تأکید زیاد بر دروننگری یا مواجهه با احساسات منفی ممکن است با مقاومتهایی همراه باشد که لازم است درمانگر از تکنیکهای ارتباطی مؤثر و تدریجی بهره بگیرد.
جمع بندی
رویکرد ACT یکی از روشهای پیشرو در روانشناسی معاصر است که با تأکید بر پذیرش، ذهنآگاهی و ارزشمحوری، به افراد کمک میکند کیفیت زندگی خود را ارتقا دهند. این رویکرد با فرهنگ ایرانی نیز همخوانی زیادی دارد و در صورت بومیسازی مناسب، میتواند جایگاه ویژهای در کلینیکهای روانشناسی کشور پیدا کند.
