یادگیری یکی از اساسیترین نیازهای هر انسان است؛ از نخستین روزهایی که کودک وارد مدرسه میشود، توانایی خواندن، نوشتن و درک ریاضی تبدیل به ابزاری مهم برای موفقیت تحصیلی و اجتماعی او خواهد شد. با این حال، همهی کودکان مسیر یادگیری یکسانی را تجربه نمیکنند. برخی با وجود داشتن هوش طبیعی یا حتی بالاتر از میانگین، در خواندن، نوشتن یا محاسبات ریاضی دچار مشکل جدی میشوند؛ مشکلی که ریشه در «اختلالات یادگیری» دارد. این اختلالات نهتنها در کودکی بلکه گاهی تا بزرگسالی ادامه پیدا میکنند و اگر بهموقع تشخیص داده نشوند، میتوانند اعتمادبهنفس فرد، پیشرفت تحصیلی و حتی آینده شغلی او را تحت تأثیر قرار دهند.
در این مقاله سعی داریم در مورد اختلالاتی صحبت کنیم که ممکن است والدین و یا کادر آموزشی در سنین ابتدایی تحصیل در مدرسه شاهد آن در رابطه با یادگیری برخی مهارتها توسط کودکان باشند.
اختلالات یادگیری چیستند؟
اختلالات یادگیری مجموعهای از مشکلات عصبی-رشدی هستند که بر مهارتهای پایهی تحصیلی مانند خواندن، نوشتن، ریاضی و پردازش اطلاعات اثر میگذارند. این مشکلات ناشی از تنبلی کودک یا بیتوجهی والدین نیستند، بلکه به تفاوتهای مغزی و شناختی برمیگردند.
کودکی که دچار اختلال یادگیری است، ممکن است در خواندن روان (نارساخوانی یا Dyslexia)، نوشتن صحیح و خوانا (نارسانویسی یا Dysgraphia) یا حل مسائل ریاضی (اختلال ریاضی یا Dyscalculia) دچار مشکل شود.
بهطور معمول، این مشکلات در سه دسته اصلی دیده میشوند اما انواع خاصی هم وجود دارند که در ادامه به انها میپردازیم:
1. نارساخوانی (Dyslexia)
نارساخوانی رایجترین نوع اختلال یادگیری است که بیشتر در مهارت خواندن و درک متن خودش را نشان میدهد. کودکان مبتلا به دیسلکسی معمولاً کلمات را جابهجا میخوانند، در تلفظ صداها مشکل دارند یا هنگام روخوانی متون دچار مکثهای طولانی میشوند. این مسئله به معنای کمهوشی نیست، بلکه ناشی از نحوه پردازش اطلاعات در مغز است. اگر زود تشخیص داده شود، با توانبخشی آموزشی و تمرینهای هدفمند میتوان پیشرفت چشمگیری ایجاد کرد.
نارسانویسی (Dysgraphia)
نارسانویسی به اختلالی گفته میشود که بر توانایی نوشتن اثر میگذارد. کودکان با این مشکل ممکن است نتوانند حروف را درست و خوانا بنویسند، جملاتشان ساختار منطقی نداشته باشد یا نوشتن برایشان فرایندی بسیار خستهکننده باشد. این اختلال اغلب با مشکل در خواندن و نوشتن همراه است و باعث افت تحصیلی میشود.
اختلال ریاضی (Dyscalculia)
وقتی کودکی در درک مفاهیم عددی، حل مسئله یا حتی یادگیری جدول ضرب مشکل دارد، ممکن است دچار اختلال ریاضی باشد. دیسکلکولیا میتواند در زندگی روزمره هم مشکل ایجاد کند؛ برای مثال در خرید و فروش یا مدیریت پول. تشخیص و درمان بهموقع، با کمک توانبخشی شناختی، نقش مهمی در بهبود عملکرد دارد.
گاهی مشکلات یادگیری تنها در یک زمینه خاص بروز نمیکند و کودک هم در خواندن و هم در نوشتن با دشواری مواجه است. این مشکلات میتوانند زمینهساز مشکلات تحصیلی شوند و اعتمادبهنفس کودک را کاهش دهند. روانشناسان با ارزیابی دقیق و تست هوش و یادگیری میتوانند علت اصلی را تشخیص دهند.
اختلالات یادگیری خاص چیست ؟
بسیاری از کودکان ممکن است هر از گاهی در مدرسه با برخی موضوعات یا مهارت ها مشکل داشته باشند اما به مرور زمان و با تمرین و تکرار اشکالات آنها برطرف می شود. اما هنگامی که کودکی سخت تلاش میکند باز همچنان در طول زمان با مجموعه ای خاص از مهارتها دست و پنجه نرم می کند این علامت می تواند نشانه ای از اختلال یادگیری باشد. بنابراین داشتن اختلال یادگیری به این معنی است که کودک در یک یا چند زمینه یادگیری مشکل دارد. بدون آنکه متغیری به نام هوش و انگیزه تحت تاثیر قرار گیرد. این در حالیست که افراد مبتلا به اختلال یادگیری عموما دارای هوش متوسط و یا گاه بالاتر از حد متوسط هستند.
به زبان ساده کودکان و بزرگسالان مبتلا به اختلالات یادگیری چیزها را متفاوت می بینند، می شنوند و درک می کنند. این می تواند آنها را در یادگیری اطلاعات و مهارت های جدید و استفاده از آنها، با مشکل مواجه کند.
مشکلات تحصیلی همیشه به معنای اختلال یادگیری نیستند، اما در بسیاری از موارد ریشه در همین اختلالات دارند. تفاوت در نحوه یادگیری، اضطراب، یا نداشتن مهارتهای پایه تحصیلی هم میتوانند باعث افت در عملکرد شوند. به همین دلیل، تشخیص زودهنگام اختلال یادگیری اهمیت زیادی دارد.
انواع اختلالات یادگیری خاص
ناتوانی های یادگیری یک اصطلاح “چتری” است که تعدادی دیگر از ناتوانی های یادگیری خاص تر مانند نارساخوانی و نارسانویسی را در بر میگیرد. ناتوانی ها یا اختلالات یادگیری خاص اغلب بر اساس مجموعه مهارت های آموزشی گروه بندی می شوند.
دیسگرافی
یک اختلال یادگیری خاص که بر توانایی دست خط یعنی نوشتن حروف به صورت خوانا و مهارت های حرکتی ظریف چون رنگ کردن درون خطوط و یا برش دادن با قیچی تأثیر می گذارد.
اختلال یادگیری غیرکلامی
افراد دارای اختلال یادگیری غیر کلامی در تفسیر نشانه های غیرکلامی مانند حالات صورت یا زبان بدن مشکل دارد و ممکن است هماهنگی ضعیفی داشته باشد.
تحقیقات نشان میدهد که ناتوانیهای یادگیری غیرکلامی با اختلال در سه حوزه گسترده، از جمله مهارتهای حرکتی، حافظه سازمانی دیداری-فضایی و تواناییهای اجتماعی مرتبط است. افراد مبتلا به این نوع ناتوانی یادگیری، دایره لغات به خوبی توسعه یافته، و همچنین توانایی تشخیص خواندن قوی و مهارت های زبان روتین دارند.
علل اختلالات یادگیری
علت دقیق هنوز به طور کامل مشخص نیست، اما پژوهشها چند عامل کلیدی را مطرح کردهاند:
- ژنتیک: سابقه خانوادگی اختلالات یادگیری بسیار پررنگ است.
- تفاوتهای مغزی: بررسیهای تصویربرداری نشان دادهاند که مغز افراد مبتلا به نارساخوانی یا اختلال ریاضی الگوهای متفاوتی در پردازش اطلاعات دارد.
- عوامل دوران بارداری یا تولد: کمبود اکسیژن هنگام تولد یا مواجهه با مواد سمی در بارداری میتواند ریسک را بالا ببرد.
- محیط آموزشی و روانی: هرچند علت مستقیم نیست، اما عدم دسترسی به آموزش مناسب یا فشارهای خانوادگی میتواند مشکلات را تشدید کند.
اهمیت تشخیص زودهنگام اختلالات یادگیری:از چه زمانی قابل تشخیص هستند؟
اختلالات یادگیری در وهله اول توسط والدین و بعد از آن کادر آموزشی ، معمولاً در سنین ابتدایی مدرسه در کودکان تشخیص داده می شود، هرچند ممکن است این تشخیص تا بزرگسالی نیز رخ ندهد. اما اختلالات یادگیری در نهایت باید توسط یک متخصص روانشناس با انجام ارزیابی های تخصصی تایید گردد.
هرچه زودتر اختلال یادگیری شناسایی شود، شانس موفقیت کودک بیشتر خواهد بود. ابزارهایی مانند تست هوش و یادگیری و ارزیابیهای روانشناسی میتوانند نوع دقیق مشکل را مشخص کنند. تشخیص بهموقع مانع از افت تحصیلی و مشکلات عاطفی بعدی خواهد شد.
بهترین راه برای تشخیص زودهنگام این اختلال ها مراجعه به متخصص و انجام تستهای استاندارد بهترین راه است، از ابزار هایی که میتوان به انها اشاره کرد:
- تست های هوش و یادگیری (مثل WISC یا WAIS)
- آزمونهای تخصصی خواندن، نوشتن و ریاضی
- ارزیابی مهارتهای شناختی و مشکلات پردازش اطلاعات
تفاوت اختلال یادگیری با عقبماندگی ذهنی
یکی از نگرانیهای والدین، اشتباه گرفتن این اختلالات با عقبماندگی ذهنی است. تفاوت اصلی در این است که کودکان با اختلال یادگیری معمولاً هوش طبیعی یا بالاتر دارند، اما در یک یا چند زمینه تحصیلی ضعف دارند. درحالیکه عقبماندگی ذهنی شامل توانایی کلی ذهنی پایینتر از میانگین است.
درمان و توانبخشی
گرچه اختلالات یادگیری بهطور کامل از بین نمیروند، اما با روشهای علمی میتوان آنها را مدیریت کرد.
- توانبخشی آموزشی: شامل مجموعهای از روشهاست که برای تقویت مهارتهای خواندن، نوشتن و ریاضی به کار میرود. این روشها بر اساس نیاز هر کودک طراحی میشوند و میتوانند اعتمادبهنفس و انگیزه او را بازیابی کنند.
- توانبخشی شناختی: روی تقویت مهارتهای مغزی مثل حافظه، توجه و پردازش اطلاعات تمرکز میکند. این روش به کودک کمک میکند سریعتر یاد بگیرد و آموختهها را بهتر به خاطر بسپارد.
- استفاده از فناوری آموزشی: استفاده از نرمافزارهای خواندن و نوشتن، اپلیکیشنهای تقویتی جهت ایجاد انگیزه
- حمایت خانواده و مدرسه: همکاری والدین و معلمان برای کاهش فشار روانی و تقویت انگیزه
این مداخلات به همراه حمایت خانواده و مدرسه، بخش مهمی از روند درمان اختلال یادگیری را تشکیل میدهند.
علائم اختلالات یادگیری
اختلال یادگیری از کودکی به کودک دیگر بسیار متفاوت به نظر می رسد. یک کودک ممکن است با خواندن و نوشتن دیکته مشکل داشته باشد، در حالی که کودک دیگر عاشق کتاب خواندن است اما نمی تواند ریاضی را بفهمد. گاهی این اختلالات باهم همپوشانی دارند. به دلیل تنوع زیاد، هیچ علامت یا مشخصاتی وجود ندارد که بتوان به عنوان اثبات مشکل به آن نگاه کرد. با این حال، برخی از علائم هشدار دهنده در سنین مختلف بیشتر از سایرین دیده می شود. اگر از چیستی آنها آگاه باشید، می توانید زودتر به یک اختلال یادگیری پی ببرید و به سرعت اقدامات لازم را برای کمک گرفتن انجام دهید. برخی از علائم اختلالات یادگیری عبارتند از :
در سنین پیش دبستانی
- مشکل در تلفظ کلمات
- مشکل پیدا کردن کلمه مناسب
- مشکل در یادگیری الفبا، اعداد، رنگ ها، اشکال یا روزهای هفته
- مشکل در پیروی از دستورالعمل ها
- مشکل در کنترل مداد رنگی، مداد و قیچی یا رنگ آمیزی درون خطوط.
- مشکل در بستن دکمه ها، زیپ ها، گیره ها یا یادگیری بستن بند کفش.
در سنین 5 تا 9 سال
- مشکل در یادگیری ارتباط بین حروف و صداها
- اشتباه در خواندن کلمات اساسی
- مشکل در یادگیری مهارتهای جدید
- به طور مداوم کلمات را اشتباه می نویسد
- مشکل در یادگیری مفاهیم پایه ریاضی
- مشکل در درک مفهوم زمان
- مشکل در تشخیص راست از چپ
- معکوس نوشتن حروف، کلمات یا اعداد بعد از کلاس اول یا دوم
در سنین 10 تا 13 سال
- مشکل در درک مطلب یا مهارت های ریاضی
- مشکل با سوالات تستی باز و مشکلات کلمه ای
- از خواندن و نوشتن بیزار است
- از خواندن با صدای بلند اجتناب می کند
- دستخط ناخوانا و ضعیف
- مهارتهای سازمانی ضعیف مانند بهم ریختگی اتاق خواب، تکالیف و میز
- مشکل دنبال کردن بحث های کلاس درس و بیان افکار با صدای بلند
- مشکل در تشخیص الگوها مثلا مشکل در مرتب کردن اشکال بر اساس اندازه و یا شکل
- عدم هماهنگی اعضای بدن هنگام حرکت (عدم هماهنگی دست ،چشم و بدن )
توجه به نقاط عطف رشد می تواند به شما در شناسایی اختلالات یادگیری بخصوص در کودکان نوپا و پیش دبستانی کمک کند. تشخیص زودهنگام تفاوتهای رشدی ممکن است یک سیگنال اولیه از ناتوانی یادگیری باشد و مشکلاتی که زود تشخیص داده میشوند میتوانند آسانتر اصلاح شوند.
راهکار درمان اختلالات یادگیری
مواجهه با این احتمال که فرزند شما دچار اختلال یادگیری است، می تواند سخت باشد. و شما را دچار نگرانی هایی در مورد آینده او کند. اما نکته مهمی که باید به خاطر بسپارید این است که اکثر بچه های دارای اختلالات یادگیری به اندازه بقیه باهوش هستند. کودکان مبتلا به اختلالات یادگیری فقط به کمک و آموزش های تخصصی متناسب با سبک های یادگیری منحصر به فرد خودشان نیاز دارند.
بهترین راهکار درمانی برای اختلال یادگیری، ترکیبی از مداخلات فردی و آموزشی است. روانشناسان و متخصصان یادگیری با توجه به نیازهای هر فرد، برنامهای طراحی میکنند که شامل تمرینات تقویتی، آموزش مهارتهای تحصیلی، کار بر روی حافظه و تمرکز، و حمایت روانی باشد
سوالات متداول درباره اختلالات یادگیری (FAQ)
۱. اختلال یادگیری دقیقا چیست و چه تفاوتی با عقبماندگی ذهنی دارد؟
اختلال یادگیری به مشکلات خاص در پردازش اطلاعات مربوط میشود، مثل مشکل در خواندن، نوشتن یا ریاضی. در حالی که عقبماندگی ذهنی شامل محدودیتهای کلی در تواناییهای شناختی و هوشی است.
۲. نشانههای اولیه اختلال یادگیری در کودکان چیست؟
کودکان ممکن است در یادگیری حروف، اعداد، خواندن متنهای ساده یا نوشتن صحیح کلمات دچار مشکل شوند. کندی در انجام تکالیف، اشتباهات مکرر یا ناتوانی در درک دستورالعملها هم از علائم اولیه هستند.
۳. آیا اختلال یادگیری فقط در کودکان دیده میشود یا بزرگسالان هم ممکن است دچار آن شوند؟
بله، بسیاری از بزرگسالانی که در کودکی تشخیص داده نشدهاند همچنان با مشکلاتی مثل نارساخوانی یا اختلال ریاضی درگیر هستند. درمان و توانبخشی در هر سنی میتواند به بهبود کیفیت زندگی کمک کند.
۴. بهترین روش برای تشخیص اختلال یادگیری چیست؟
استفاده از تست هوش و یادگیری به همراه ارزیابیهای روانشناختی و تحصیلی توسط متخصصان روانشناسی کودک و نوجوان بهترین راه برای تشخیص است.
۵. آیا میتوان از بروز اختلالات یادگیری پیشگیری کرد؟
تشخیص زودهنگام و مداخلات آموزشی بهموقع میتواند شدت مشکلات را کاهش دهد و از پیامدهای بلندمدت مثل افت تحصیلی جلوگیری کند.
۶. درمان اختلال یادگیری شامل چه روشهایی میشود؟
روشهای درمانی شامل توانبخشی آموزشی، توانبخشی شناختی، آموزش مهارتهای پایه تحصیلی، استفاده از روشهای چندحسی و در برخی موارد حمایت روانشناختی برای کاهش اضطراب و تقویت اعتمادبهنفس است.
۷. آیا اختلال یادگیری قابل درمان قطعی است؟
اختلال یادگیری یک مشکل مادامالعمر است، اما با درمانهای درست میتوان تواناییهای کودک یا فرد بزرگسال را بهبود داد و مشکلات روزمره را تا حد زیادی کنترل کرد.
۸. والدین چه نقشی در مدیریت اختلال یادگیری دارند؟
حمایت عاطفی، همکاری با مشاوران و معلمان، ایجاد محیط آموزشی مناسب در خانه و توجه به نیازهای فردی کودک بسیار مؤثر است.
نتیجهگیری
اختلالات یادگیری مانعی برای موفقیت نیستند، بلکه چالشی هستند که با شناخت و درمان درست میتوان آن را مدیریت کرد. تشخیص زودهنگام، توانبخشی آموزشی و شناختی، و حمایت خانواده میتواند مسیر پیشرفت را برای کودک یا بزرگسال مبتلا هموار کند.
اگر شما یا فرزندتان با مشکلاتی مثل نارساخوانی، نارسانویسی یا اختلال ریاضی روبهرو هستید، متخصصان کلینیک حالخوب با بهرهگیری از تست های دقیق تشخیص و یادگیری و روشهای نوین توانبخشی آموزشی و شناختی در کنار شما هستند. همین امروز برای مشاوره اقدام کنید تا یادگیری به فرصتی برای رشد تبدیل شود.
