اختلال عصبی رشدی چیست؟ (بررسی: انواع، دلایل ابتلا، راه های درمان)

اختلال عصبی رشدی (Neurodevelopmental-disorder) مجموعه ای از اختلالات هستند که در دوره رشد یک کودک شروع می شوند. این اختلالات معمولاً در اوایل رشد کودک قبل از اینکه او وارد دبستان شود رخ می دهند و با نقایصی در رشد کودک مشخص میشوند که مشکلاتی را برای او در حوزه های شخصی، اجتماعی و تحصیلی ایجاد می کنند.

دامنه این نقایص رشدی از مشکلاتی در یادگیری تا اختلالاتی در مهارتهای اجتماعی، ارتباط یا هوش تفاوت دارد. این اختلالات غالبا با هم رخ می دهند؛ برای مثال کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم اغلب ناتوانی عقلانی (اختلال رشد عقلانی) دارند، و خیلی از کودکان مبتلا به اختلال کاستی توجه بیش فعالی (ADHD) اختلال یادگیری خاص نیز دارند. در این مقاله ما به طور مختصر انواع اختلال رشدی عصبی، دلایل ابتلا به اختلال رشدی عصبی و درنهایت راه های درمانی آن را بررسی کرده ایم. تا انتهای مقاله با ما همراه باشید.

انواع اختلالات عصبی رشدی

ناتوانی های عقلانی (Intellectual disability)

ناتوانی عقلانی (اختلال عقلانی رشدی) یکی از اختلالات رشدی است که در آن، کودک به رشد عقلانی نرسیده است. این اختلال پیش از این با عنوان عقب ماندگی ذهنی تعریف می شد. ناتوانی عقلانی با کمبودهایی در توانایی های عقلانی مانند استدلال، حل مسئله، برنامه ریزی، یادگیری تحصیلی و یادگیری از تجربه و آموزش مشخص می شود. این کمبودها به مشکلاتی در سازگاری کودک منجر می شوند طوری که کودک نمی تواند استقلال شخصی و مسئولیت اجتماعی را در زندگی روزانه در خانه یا در موقعیتهای اجتماعی نشان بدهد.

اختلالات ارتباط (Communication disorders_CD)

اختلالات ارتباط به مشکلاتی در زبان، گفتار و ارتباط فرد اشاره دارد. گفتار تولید بیانگر صداهاست و شمرده صحبت کردن، فصاحت، آوا و … را شامل می شود. زبان استفاده از سیستم رایج نمادها (یعنی کلمات گفتار، زبان اشاره، کلمات مکتوب و تصاویر) به شیوه قانونمند و ارتباط هرگونه رفتار کلامی یا غیرکلامی که بر رفتار، عقاید یا نگرش های فرد دیگر تاثیر بگذارد.

انواع اختلالات ارتباط عبارت است از: اختلال زبان، اختلال صدای گفتار، اختلال ارتباط اجتماعی (عملی)، و اختلال فصاحت با شروع کودکی (لکنت زبان). سه اختلال اول به ترتیب با مشکلاتی در رشد و استفاده از زبان گفتار و ارتباط اجتماعی مشخص می شوند. اختلال لکنت زبان به وسیله تولید گفتار با صداها یا هجاهای مکرر، طولانی کردن اصوات بی صدا یا صدادار، کلمات بریده بریده، وقفه یا تولید کلمات با تنش بیش از حد مشخص می شود. این اختلالات همچون سایر اختلالات عصبی رشدی در اوایل زندگی شروع می شوند.

اختلال طیف اوتیسم (ASD –Autism Spectrum)

اختلال طیف اوتیسم با مشکلات در ارتباط اجتماعی و تعامل اجتماعی در موقعیت های متعدد و مهارتهای برقرار کردن روابط و حفظ آن مشخص می شود. تشخیص اختلال طیف اوتیسم، علاوه بر کمبودهای ارتباط اجتماعی به الگوهای رفتار، تمایلات یا فعالیتهای محدود و تکراری نیاز دارد.

اختلال طیف اوتیسم می تواند همراه یا بدون اختلال ناتوانی عقلانی یا اختلالات زبان دیده شود. برای مثال خیلی از افرادی که قبلاً مثلا به اختلال آسپرگر (شکل خفیف تر اختلال اوتیسم) تشخیص داده می شدند اکنون به اختلال طیف اوتیسم بدون اختلال زبان یا ناتوانی عقلانی تشخیص داده می شوند.

اختلال کاستی توجه/ بیش فعالی (ADHD)

ADHD یک از انواع اختلال رشدی عصبی است که با بی توجهی، بی نظمی و یا بیش فعالی – تکانشگری توصیف می شود. بی توجهی و بی نظمی، ناتوانی در متمرکز ماندن بر تکلیف، گوش نکردن و گم کردن لوازم به میزانی که با سن کودک ناسازگار است و بیش فعالی – تکانشگری شامل فعالیت بیش از حد، آرام نگرفتن، ناتوانی در نشسته ماندن، ایجاد مزاحمت برای فعالیتهای دیگران و ناتوانی در منتظر ماندن می شود. در کودکی ADHD غالباً با اختلالات بیرونی کردن مانند اختلال لجبازی و نافرمانی و اختلال سلوک همپوشی دارند. ADHD تا بزرگسالی ادامه می یابد طوری که به مشکلاتی در عملکرد اجتماعی، تحصیلی و شغلی فرد منجر می شود.

اختلالات حرکتی عصبی – رشدی

اختلالات حرکتی عصبی – رشدی عبارتند از اختلال هماهنگی مربوط به رشد، اختلال حرکت قالبی و اختلالات تیک. اختلال هماهنگی مربوط به رشد با مشکلاتی در یادگیری و اجرای مهارتهای حرکتی هماهنگ مشخص می شود و با ناشی گری و کندی یا بی دقتی مهارتهای حرکتی آشکار می شود که زندگی روزمره را مختل می کنند. اختلال حرکت قالبی در صورتی تشخیص داده می شود که کودک رفتارهای حرکتی تکراری به ظاهر بی هدف، مانند دست تکان دادن، پس و پیش کردن بدن، تکان دادن سر، گازگرفتن خود و خودزنی داشته باشد. این حرکات فعالیتهای اجتماعی، تحصیلی یا فعالیت های دیگر کودک را به هم می ریزند. اختلالات تیک با وجود تیک های حرکتی یا آوایی مشخص می شوند که حرکات یا صداهای ناگهانی، نامنظم و تکراری هستند. از جمله اختلالات تیک، اختلال توره است. این اختلال در صورتی تشخیص داده می شود که فرد تیک های حرکتی و آوایی متعدد داشته باشد که حداقل به مدت ۱ سال وجود داشته باشد.

اختلال یادگیری خاص  ( specific learning disorder )

اختلال یادگیری خاص در صورتی تشخیص داده می شود که فرد مشکلات خاصی در یادگیری (توانایی درک کردن یا پردازش اطلاعات به طور شایسته و درست) داشته باشد. این اختلال عصبی – رشدی اولین بار در طول سالهای تحصیلات رسمی خود را نشان می دهد و با مشکلات مداوم در زمینه یادگیری مهارتهای تحصیلی اساسی از جمله در خواندن، نوشتن و یا ریاضی مشخص می شود. عملکرد مهارتهای تحصیلی کودکی که به این اختلال مبتلاست، زیر سطح متوسط متناسب با سن اوست. اختلال یادگیری خاص میتواند در همۀ افراد مشکلات دائمی در فعالیتهای تحصیلی و شغلی ایجاد کند.

3 دلیل ابتلا به اختلال عصبی رشدی

• علل ارثی و ژنتیکی: مطالعات انجام شده نشان داده است تعداد کودکانی که والدین یا یکی از اجدادشان مبتلا به این اختلالات بوده اند، بیش از کودکان دیگر مبتلا به این اختلالات شده اند.
• علل زیستی عصبی: در برخی از کودکان مبتلا به این اختلالات، نابهنجاری هایی در قشر مخاط مغز مشاهده شده. یا برای مثال انتقال دهنده های عصبی دوپامین و نوراپی نفرین در نواحی ویژه ای از مغز آنان کمتر از معمول است. از علل پزشکی می توان: ناهنجاری های کوروموزمی، کمبود اکسیژن به هنگام تولد، کمبود ویتامین ها و فقدان ویتامین B و اسیدهای آمینه، کم خونی، زایمان پیش از موقع، مسمومیت ناشی از سرب و … را نام برد. برای مثال ناتوانی عقلانی ممکن است در اثر صدمه اکتسابی در طول دوره رشد مثلاً جراحت شدید سر ایجاد شده باشد.
• علل محیطی: آنچه به ژن ها و علل پزشکی مربوط نمی شود عوامل محیطی نام دارد، از جمله سبک های فرزندپروری، نوع رفتار و لحن کلام و … . نوع ساختار خانواده نیز می تواند به عنوان یک فرضیه مطرح شود برای مثال در مبتلایان به ADHD در برخی خانواده ها تنها راه برای اینکه کودک جلب توجه کند، رفتارهای غیرعادی اوست. همچنین از جمله دیگر عوامل مرتبط به ابتلا در ADHD عدم قانون مداری در یکی یا هر دو والد، ناهماهنگ بودن روش تربیتی والدین و عدم موفقیت والدین در نظم پذیری و قانون پذیری کودک نام برد.

در مورد اختلال یادگیری خاص پژوهشگران به فقر محیطی به عنوان یکی از علل اصلی اشاره می کنند. کودکانی که محیط شان غنی و سرشار است، از امکان بیشتری برای یادگیری برخوردار می شود. هر اندازه رنگ ها، شکل ها، زاویه ها، حرکت ها، اشکال فضایی و … در پیرامون کودک بیشتر باشند وی امکان یادگیری بیشتری خواهد داشت.

10 روش درمان اختلال عصبی رشدی

تشخیص به موقع اختلال عصبی رشدی در کودکان می‌تواند تأثیر چشمگیری در بهبود وضعیت آن‌ها داشته باشد، زیرا در صورت مداخله سریع، می‌توان از پیشرفت بسیاری از مشکلات ارتباطی، اجتماعی و رفتاری جلوگیری کرد و فرصت‌های بیشتری برای یادگیری و رشد فراهم نمود. مراجعه به کلینیک‌ روانشناسی مانند “حال خوب” که تخصص و تجربه لازم در ارزیابی و درمان اختلالات عصبی رشدی دارند، می‌تواند به والدین کمک کند تا با برنامه‌های درمانی مناسب و مشاوره تخصصی، بهترین روش‌ها را برای حمایت از کودک خود پیدا کنند و روند بهبودی او را تسریع کنند.

در مورد اختلال عصبی رشدی به‌طور کلی برنامه جامع و مدونی که بتواند تمامی حوزه های دارای اختلال کودک را شامل: رفتار، گفتار و زبان و ارتباط، مهارت‌های شناختی و ذهنی و حرکتی، مورد بررسی و درمان قرار دهد بسیار مهم است. این برنامه جامع گاهی مستلزم انجام چند برنامه درمانی برای حل مشکلات مختلف کودکان مبتلا به اختلال عصبی رشدی است. این برنامه های درمانی عبارتند از:

• گفتار درمانی: گفتاردرمانی حوزه ای از علوم توانبخشی است که به بررسی، تشخیص و درمان اختلالات ارتباطی، اختلالات درکی، اختلالات صوت و مشکلات بلع می‌پردازد. گفتار درمانگران به درمان کودکانی می‌پردازند که در درک و بیان زبان مادری یا استفاده صحیح از گفتار دچار مشکل هستند.
• کاردرمانی: طبق تعریف انجمن کاردرمانی آمریکا در سال ۱۹۸۱؛ کاردرمانی علم استفاده از فعالیت‌های هدفمند در افراد مبتلا به بیماری‌های جسمی، اختلال در عملکردهای روانی – اجتماعی، ناتوانی‌های رشدی، اختلالات یادگیری و سالمندان به منظور پیشگیری از ناتوانی، حفظ حداکثر استقلال و کسب سلامتی است.
  کار درمانی به کودکانی که به دلیل اختلالات عصبی رشدی، در مراحل رشدی و نقاط عطف رشدی تاخیر داشته اند کمک می کند تا حداکثر توانایی خود را در حوزه های مختلف کسب کرده و اختلاف سن رشدی و تقویمی خود را به حداقل برسانند.
• آموزش مهارت های اجتماعی: مهارت های اجتماعی هر گونه توانایی است که تعامل و ارتباط با دیگران را تسهیل می کند. با کمک تکنیک های رفتاردرمانی می توان مهارت های اجتماعی را در کودکان مبتلا به اختلالات عصبی – رشدی ارتقا داد.
• بازی درمانی: بازی درمانی کاربرد موقعیت‌های بازی در یک زمینه درمانی است. بازی درمانی شرایطی را فراهم می کند تا کودکان بتوانند با استفاده از روش های سالم احساسات و هیجانات خود را کشف کنند و آنها را بروز دهند. این کار می‌تواند به صورت فردی و گروهی انجام شود.
• هنر درمانی: هنردرمانی استفاده از فعالیت های خلاق هنری برای درمان مشکلات ذهنی و روانی است. نقاشی درمانی، تئاتر درمانی، موسیقی درمانی از انواع فعالیت های هنری خلاقانه برای حل مشکلات  کودکان مبتلا به اختلالات عصبی رشدی است.
• توانبخشی شناختی: هدف توانبخشی شناختی بهبود عملکردهای شناختی کودک است که به دلیل ابتلا به اختلالات عصبی رشدی دچار نقص شده‌اند. این درمان شامل مجموعه‌ای از تکنیک‌ها و تمرینات است که به منظور تقویت و بازسازی توانایی‌های شناختی مانند حافظه، توجه، حل مسئله، و تصمیم‌گیری و … طراحی شده‌اند. بازتوانی شناختی می‌تواند به صورت فردی یا گروهی انجام شود.
• رفتاردرمانی: رفتاردرمانی یک نوع تکنیک درمانی است که کمک می کند تا رفتارهای مثبت و خوشایند در کودک ایجاد یا افزایش داده شود و رفتارهای ناخوشایند و منفی در کودک حذف شود یا کاهش یابد.
• رفتار درمانی شناختی: درمان شناختی رفتاری بر تغییر تحریف‌های شناختی (افکار، باورها و نگرش‌ها) و رفتارهای مرتبط با آنها برای بهبود تنظیم عاطفی و توسعه راهبردهای سازگاری متمرکز است که حل مشکلات فعلی را هدف قرار می‌دهد. رفتاردرمانی شناختی به کودک نشان می دهد که تحریف‌های فکری بر رفتارهای ناسازگار وی تاثیر دارند و به کودک کمک می کنند با آموزش مهارت‌های جدید و تغییر تفکر و مکانیسم‌های سازگاری علائم و ناراحتی های مرتبط را کاهش دهد.
• خانواده درمانی: خانواده درمانی به اعضای خانواده کمک می کند تا تعارضات بین فردی را در خانواده کاهش دهد و تعاملات بهتری را ایجاد نماید. طبعا خانواده های دارای فرزند مبتلا به اختلالات عصبی رشدی مشکلاتی در ارتباط و تعامل با یکدیگر و با کودک مبتلا دارند که خانواده درمانی می تواند به آنها در حل تعارضات و بهبود و اصلاح رفتار کودک کمک نماید.
• آموزش فرزندپروری: آموزش والدین، از برنامه های درمانی است که با هدف تغییر رفتارهای والدین، آموزش روش های تقویت مثبت به والدین برای بهبود رفتار کودکان پیش دبستانی و مدرسه ای در مشکلاتی مانند پرخاشگری، بیش فعالی، کج خلقی، مشکل در پیروی از دستورالعمل ها و … انجام می شود.

جمع بندی

اختلال عصبی رشدی همانطورکه توضیح داده شد در طی رشد کودک ایجاد شده و بر عملکرد وی در حوزه های مختلف تأثیر منفی می گذارند، به گونه ای که این کودکان در یادگیری، استفاده از زبان و گفتار، مهارت های حرکتی، برقراری ارتباط و … دچار مشکل می شوند. برخی علائم اختلالات عصبی رشدی عبارتند از مشکلات زبان و گفتار، اختلال در مهارت ‌های حرکتی، مشکلات یادگیری، مشکلات گفتاری، نقص در مهارت‌ های اجتماعی و تنظیم ضعیف هیجانی و… . برخی از این اختلالات مانند ناتوانی عقلانی ممکن است کاملاً قابل درمان نباشند، اما مداخلات مؤثری که توضیح داده شد می توانند به مدیریت علائم کمک کنند. درمانگران ما در کلینیک حال خوب می توانند به شما در تشخیص و درمان و مدیریت اختلالات عصبی – رشدی کمک رسانند.

منابع:

• راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی DSM- 5 ترجمه یحیی سید محمدی
• درمان اختلال بیش فعالی و عدم تمرکز نوشته دکتر مصطفی تبریزی، دکتر مهناز استکی و مهندس علیرضا تبریزی
• درمان اختلالات ریاضی نوشته دکتر مصطفی تبریزی، نرگس تبریزی و علیرضا تبریزی
• ویکی پدیای انگلیسی