اختلالات عصبرشدی Neurodevelopmental disorders گروهی از وضعیتهایی هستند که در دوره رشد آغاز میشوند و میتوانند بر یادگیری، ارتباط، حرکت یا انجام کارهای روزمره اثر بگذارند. اوتیسم، اختلال کمتوجهیـبیشفعالی و اختلال یادگیری رشدی از نمونههای این گروهاند. بعضی نشانهها پیش از مدرسه آشکار میشوند و بعضی زمانی به چشم میآیند که تکالیف مدرسه، روابط اجتماعی یا مسئولیتهای زندگی پیچیدهتر میشوند. به همین دلیل، ممکن است فرد نخستینبار در نوجوانی یا بزرگسالی ارزیابی شود.
وقتی درباره انواع اختلالات روانی میخوانیم، با گروههای گوناگونی مانند اختلالات خلقی، اضطرابی و شخصیت روبهرو میشویم. برای مثال، در ارزیابی اختلالات شخصیت، متخصص الگوهای پایدار تجربه فرد از خودش، تنظیم هیجان و روابطش را بررسی میکند.
در ارزیابی اختلالات عصبرشدی، سؤال اصلی به مسیر رشد برمیگردد: مهارتهایی مانند توجه، زبان، یادگیری، ارتباط اجتماعی یا هماهنگی حرکت از کودکی چگونه شکل گرفتهاند و فرد امروز در چه موقعیتهایی به حمایت نیاز دارد؟
فهرست مطالب این مقاله
Toggleاختلالات عصبرشدی چه تفاوتی با اختلالات خلقی، اضطرابی و شخصیت دارند؟
رفتار مشابه میتواند علتهای متفاوتی داشته باشد. برای نمونه، دانشآموزی که بیشتر وقتش را تنها میگذراند ممکن است از قضاوت همسالان بترسد، در فهم قواعد نانوشته گفتوگوی گروهی دشواری داشته باشد یا پس از تجربه قلدری از جمع فاصله گرفته باشد. گاهی چند عامل همزمان نقش دارند. متخصص به زمان شروع، سابقه رشد، تجربه خود فرد و اثر دشواری بر زندگی روزمره توجه میکند.
| گروه | تمرکز ارزیابی | نمونه |
|---|---|---|
| اختلالات عصبرشدی | روند شکلگیری مهارتها از دوره رشد و اثر آن بر عملکرد فعلی | دشواری پایدار در یادگیری خواندن یا مدیریت توجه از سالهای مدرسه |
| اختلالات خلقی و اضطرابی | الگوی تغییر خلق، ترس یا نگرانی، مدت نشانهها و اثر آنها بر زندگی | پرهیز از موقعیت اجتماعی به دلیل ترس از قضاوت |
| اختلالات شخصیت | دشواریهای پایدار در تجربه فرد از خودش و در روابط بینفردی | مشکلات تکرارشونده در روابط نزدیک در موقعیتهای مختلف |
اضطراب و افسردگی میتوانند در کنار یک اختلال عصبرشدی وجود داشته باشند. برای مثال، در نوجوان اوتیستیکی که بهتازگی از مدرسه رفتن اجتناب میکند، بررسی اضطراب، فشار حسی، قلدری و تغییر برنامه میتواند به انتخاب حمایت مناسب کمک کند.
انواع اختلالات عصبرشدی در ICD-11
جدول زیر همه ردههای اصلی گروه اختلالات عصبرشدی را در طبقهبندی سازمان جهانی بهداشت نشان میدهد. کدها برای شناسایی هر رده آمدهاند و تشخیص هر مورد به ارزیابی بالینی نیاز دارد.
| کد | گروه | حوزهای که ممکن است تحتتأثیر قرار بگیرد |
|---|---|---|
6A00 | اختلالات رشد هوشی | یادگیری و استدلال، همراه با دشواری در مهارتهای لازم برای زندگی روزمره |
6A01 | اختلالات رشدی گفتار و زبان | تولید صداهای گفتاری، روانی گفتار، فهم زبان یا بیان و کاربرد آن |
6A02 | اختلال طیف اوتیسم | ارتباط و تعامل اجتماعی دوسویه، همراه با الگوهای محدود، تکراری یا انعطافناپذیر رفتار و علایق |
6A03 | اختلال یادگیری رشدی | خواندن، بیان نوشتاری، ریاضی یا سایر مهارتهای یادگیری مشخص |
6A04 | اختلال هماهنگی حرکتی رشدی | یادگیری و اجرای مهارتهای حرکتی هماهنگ |
6A05 | اختلال کمتوجهیـبیشفعالی | توجه و سازماندهی، کنترل تکانه یا تنظیم سطح فعالیت |
6A06 | اختلال حرکات کلیشهای | حرکات تکرارشوندهای که کارهای روزمره را بهطور معنادار مختل میکنند یا با آسیب بدنی همراهاند |
6A0Y | سایر اختلالات عصبرشدی مشخص | رده بالینی برای الگوهای مشخصی که در ردههای اصلی بالا جای نمیگیرند |
6A0Z | اختلال عصبرشدی نامشخص | ردهای برای موقعیتهایی که تعیین نوع دقیق اختلال ممکن نیست یا اطلاعات کافی در دسترس نیست |
۱. اختلالات رشد هوشی
در اختلال رشد هوشی، فرد هم در تواناییهایی مانند یادگیری، استدلال و حل مسئله و هم در مهارتهای سازشی دشواری قابلتوجهی دارد. مهارتهای سازشی یعنی کارهایی که برای زندگی روزمره لازماند؛ مانند برقراری ارتباط، مراقبت از خود، استفاده از پول یا رفتوآمد متناسب با سن و محیط. ممکن است فرد در بعضی کارها مستقل باشد و برای کارهای دیگر به آموزش یا همراهی نیاز داشته باشد.
طبقهبندی بالینی سطحهای خفیف، متوسط، شدید و عمیق و همچنین ردههای موقت و نامشخص را در نظر میگیرد. ارزیابی، عملکرد روزمره و شرایط زندگی فرد را در کنار سنجش شناختی بررسی میکند. آموزش مرحلهبهمرحله مهارتهای زندگی، ابزارهای ارتباطی و حمایت تحصیلی یا شغلی میتوانند بخشی از برنامه فرد باشند.
۲. اختلالات رشدی گفتار و زبان
این گروه شامل اختلال رشدی صداهای گفتاری، اختلال رشدی روانی گفتار و اختلال رشدی زبان است. کودک ممکن است واژه مناسب را پیدا کند اما بعضی صداها را بهسختی ادا کند. کودک دیگری ممکن است واضح حرف بزند، اما در فهم جملههای طولانی، روایت یک اتفاق یا دنبال کردن دستور چندمرحلهای دشواری داشته باشد. در اختلال روانی گفتار، تکرار، کشیده شدن صداها یا گیرهای گفتاری میتوانند جریان صحبت را مختل کنند.
در اختلال رشدی زبان، ممکن است دشواری بیشتر در بیان، در فهم و بیان، یا در کاربرد اجتماعی زبان دیده شود. گفتاردرمانگر با توجه به سن، زبانهای مورد استفاده و وضعیت شنوایی فرد ارزیابی میکند. هدف میتواند مشخص و کاربردی باشد؛ برای نمونه، اینکه کودک بتواند اتفاقی را به ترتیب توضیح دهد یا وقتی بخشی از حرف معلم را نفهمیده، درخواست توضیح کند.
۳. اختلال طیف اوتیسم
در اوتیسم، الگوی ارتباط و تعامل اجتماعی همراه با رفتارها، علایق یا روالهای محدود، تکراری یا انعطافناپذیر بررسی میشود. تفاوت در تجربه صدا، نور، بو یا تماس بدنی هم میتواند در زندگی روزمره اهمیت داشته باشد. برای نمونه، نوجوانی ممکن است درباره علاقهاش مفصل صحبت کند، اما تغییر ناگهانی برنامه کلاس یا فهم منظور غیرمستقیم همسالان برایش دشوار باشد.
در ICD-11، در صورت امکان وضعیت رشد هوشی، توانایی استفاده از زبان برای ارتباط روزمره و سابقه از دست رفتن مهارتهای بهدستآمده مشخص میشود. نیاز به حمایت از فردی به فرد دیگر و از محیطی به محیط دیگر فرق میکند. حمایت ممکن است شامل سازگار کردن محیط، کمک به بیان نیازها، استفاده از ابزارهای ارتباطی یا رسیدگی جداگانه به اضطراب و مشکلات خواب باشد. برای نمونههای کاربردی در خانه و مدرسه، مقاله علائم اوتیسم در نوجوانان را بخوانید.
۴. اختلال یادگیری رشدی
در این اختلال، یادگیری یک یا چند مهارت تحصیلی بهطور پایدار دشوار است. دشواری ممکن است در خواندن، بیان نوشتاری یا ریاضی باشد. برای نمونه، کودک در خواندن کلمههای آشنا اشتباههای مکرر دارد، در نوشتن جملهها و مرتب کردن ایدههایش مشکل دارد یا با وجود فرصت آموزشی مناسب، مفهوم مقدار و ارتباط میان اعداد را دشوار یاد میگیرد. بعضی افراد در بیش از یک حوزه نیاز به حمایت دارند.
در ارزیابی، سابقه آموزش، زبان تدریس، شنوایی و بینایی، و نمونههای واقعی کار دانشآموز بررسی میشوند. حمایت میتواند شامل آموزش مستقیم و مرحلهبهمرحله همان مهارت، تمرین متناسب و امکاناتی مانند زمان بیشتر یا ابزار خواندن متن باشد. مقاله انواع و نشانههای اختلال یادگیری این موضوع را با جزئیات بیشتری توضیح میدهد.
۵. اختلال هماهنگی حرکتی رشدی
در این وضعیت، یادگیری و اجرای حرکتهای هماهنگ برای فرد بهطور معناداری دشوار است. بستن بند کفش، استفاده از قیچی، دوچرخهسواری، گرفتن توپ یا نوشتن با سرعت کافی ممکن است وقت و تلاش زیادی بخواهد. هنگام ارزیابی، متخصص بررسی میکند که این دشواریها چقدر در مراقبت شخصی، تحصیل، بازی یا کار اثر دارند و آیا علت دیگری، مانند مشکل بینایی یا بیماری عصبی، آنها را بهتر توضیح میدهد.
حمایت معمولاً با تمرین یک فعالیت مشخص شروع میشود که برای خود فرد اهمیت دارد. برای نمونه، کاردرمانگر میتواند همراه نوجوان راهی برای نوشتن خواناتر، آماده کردن وسایل مدرسه یا استفاده از صفحهکلید پیدا کند و پیشرفت را در همان فعالیت بسنجد.
۶. اختلال کمتوجهیـبیشفعالی یا ADHD
ADHD میتواند با غلبه کمتوجهی، غلبه بیشفعالی و تکانشگری یا الگوی ترکیبی دیده شود. گم کردن مکرر وسایل، جا انداختن مراحل یک کار و دشواری در صبر کردن برای نوبت نمونههایی از مشکلاتی هستند که ممکن است در ارزیابی مطرح شوند. در بزرگسالی، مشکلات گاهی در برنامهریزی کار، رعایت مهلتها یا پیگیری چند مسئولیت همزمان بیشتر به چشم میآیند.
برای تشخیص، متخصص سراغ سابقه نشانهها از دوره رشد و اثر آنها در بیش از یک موقعیت میرود. خواب ناکافی، اضطراب و دشواری یادگیری هم ممکن است بر تمرکز اثر بگذارند و در ارزیابی بررسی میشوند. برنامه حمایت بسته به سن و شرایط میتواند شامل آموزش فرد و خانواده، سازگارسازی محیط، حمایت روانشناختی و در موارد مناسب، دارودرمانی با تجویز و پایش پزشک باشد.
۷. اختلال حرکات کلیشهای
حرکتهایی مانند تاب دادن بدن، تکان دادن دست یا ضربه زدن مکرر به سر میتوانند شکلهای متفاوتی داشته باشند. اهمیت بالینی حرکت به اثر آن بر فعالیتهای روزمره و احتمال آسیب بستگی دارد. برای نمونه، حرکت تکراری بیخطر ممکن است هنگام هیجان یا برای آرام شدن رخ دهد. اگر حرکت به جراحت منجر میشود یا انجام کارهای روزمره را بهطور جدی مختل میکند، ارزیابی میتواند به شناسایی عوامل زمینهای و طراحی حمایت ایمن کمک کند.
اختلالات تیک و سندرم عصبرشدی ثانویه کجا قرار میگیرند؟
در ICD-11، توره و تیکهای اولیه در فصل بیماریهای دستگاه عصبی طبقهبندی شدهاند. راهنمای بالینی سازمان جهانی بهداشت توره و تیکهای مزمن حرکتی و صوتی را به دلیل همراهی با اختلالات عصبرشدی در این بخش نیز معرفی میکند. تیکها میتوانند به شکل حرکت یا صدای ناگهانی و تکرارشونده، مانند پلک زدن یا صاف کردن گلو، ظاهر شوند. میزان ناراحتی و اثر تیک بر زندگی به تصمیمگیری درباره پیگیری یا درمان کمک میکند.
راهنما به سندرم عصبرشدی ثانویه نیز ارجاع میدهد. این اصطلاح زمانی به کار میرود که ارزیابی بالینی نشان دهد نشانههای عصبرشدی پیامد مستقیم یک بیماری یا وضعیت پزشکی دیگر هستند. چنین نتیجهای به بررسی علت زمینهای نیاز دارد و مسیر درمان را هم تغییر میدهد.
تفاوت اختلالات عصبرشدی و عصبشناختی چیست؟
در اختلالات عصبرشدی، مانند اوتیسم و اختلال یادگیری، تفاوتها یا دشواریها از دوره رشد شکل میگیرند، حتی اگر فرد در بزرگسالی تشخیص بگیرد.
در اختلالات عصبشناختی، تواناییهایی مانند حافظه، توجه یا برنامهریزی نسبت به عملکرد قبلی فرد افت میکنند. برای مثال، دشواری در یادگیری خواندن از سالهای مدرسه با دشواری تازه در مدیریت کارهای روزمرهای که فرد قبلاً مستقل انجام میداد، سابقه متفاوتی دارد.
علل و عوامل مؤثر در اختلالات عصبرشدی
علت به نوع اختلال و سابقه فرد بستگی دارد. برای برخی افراد، یک وضعیت ژنتیکی یا پزشکی شناختهشده وجود دارد. در بسیاری از موارد، علت دقیق برای یک فرد مشخص نمیشود و چند عامل ژنتیکی، زیستی و محیطی ممکن است در کنار هم نقش داشته باشند.
- عوامل ژنتیکی: در بعضی اختلالات، سابقه خانوادگی یا تغییرات ژنتیکی در ارزیابی اهمیت دارد. سابقه خانوادگی بهتنهایی برای پیشبینی یا تشخیص کافی نیست.
- عوامل مرتبط با بارداری، تولد و اوایل زندگی: بسته به نوع مشکل، پزشک ممکن است سابقه تولد بسیار زودرس، عفونت یا مواجهه با عوامل آسیبرسانی مانند سرب را بررسی کند.
- شرایط محیطی و دسترسی به حمایت: محیط آموزشی، فشار حسی، کیفیت خواب و دسترسی به خدمات میتوانند بر عملکرد فرد و شدت دشواریهای روزمره اثر بگذارند. برای نمونه، شلوغی کلاس میتواند تمرکز را دشوارتر کند. شیوه تربیت والدین علت ADHD یا اوتیسم شناخته نمیشود.
عامل خطر با علت قطعی فرق دارد. برای مثال، وجود سابقه تولد زودرس در شرح حال به پزشک کمک میکند مسیر رشد را بهتر بررسی کند. از روی همین یک عامل نمیتوان گفت کودک چرا با یک دشواری مشخص روبهرو شده است.
تشخیص اختلالات عصبرشدی چگونه انجام میشود؟
ارزیابی معمولاً از سؤالی مشخص شروع میشود؛ مثلاً «چرا خواندن هنوز اینقدر دشوار است؟» یا «چرا این نوجوان پس از مدرسه برای انجام کارهای معمول انرژی کمی دارد؟» پاسخ از کنار هم گذاشتن سابقه رشد، تجربه فرد، مشاهده و اطلاعات محیطهای مختلف به دست میآید.
- بررسی سابقه رشد و سلامت: زمان شروع دشواریها، رشد زبان و حرکت، سابقه تحصیلی، خواب و وضعیت پزشکی بررسی میشود.
- شناخت عملکرد در موقعیتهای واقعی: تجربه خود فرد و، در صورت امکان و با رضایت، گزارش خانواده، معلم یا افراد نزدیک بررسی میشود. اختلاف میان خانه و مدرسه هم اطلاعات مهمی میدهد.
- ارزیابی متناسب با سؤال: بسته به نیاز ممکن است سنجش زبان، یادگیری، حرکت، عملکرد شناختی یا مهارتهای زندگی انجام شود. در صورت وجود نشانههای مرتبط، بررسی شنوایی، بینایی یا سایر ارزیابیهای پزشکی هم مطرح میشود.
- بررسی شرایط همراه و تدوین برنامه حمایت: متخصص ممکن است همزمان اضطراب، مشکلات خواب یا همزمانی چند اختلال عصبرشدی را بررسی کند و اولویتها را با خود فرد و خانواده مشخص کند.
پرسشنامه میتواند به جمعآوری اطلاعات کمک کند. تفسیر نتیجه به مصاحبه، سابقه رشد و اثر نشانهها بر زندگی وابسته است. در ارزیابی بزرگسالان، گزارشهای قدیمی مدرسه یا خاطرات خانواده، در صورت دسترسی و با رضایت فرد، میتوانند به روشن شدن سابقه کودکی کمک کنند.
درمان و حمایت در اختلالات عصبرشدی
برنامه درمان و حمایت با توجه به نوع اختلال، سن، ترجیح فرد و هدفهای زندگی او تعیین میشود. هدف میتواند خواندن یک متن درسی، بیان نیاز به استراحت، انجام مستقل یک کار روزمره یا کاهش اضطرابی باشد که فرد را از فعالیتهای دلخواهش دور کرده است.
| نیاز اصلی | راههای کمک |
|---|---|
| فهم و بیان زبان یا گفتار | گفتاردرمانی هدفمند و در صورت نیاز، ابزارهای ارتباطی مانند تصویر، نوشتار یا ابزار دیجیتال |
| خواندن، نوشتن یا ریاضی | آموزش تخصصی همان مهارت، تمرین منظم و سازگارسازی شیوه ارائه تکلیف یا آزمون |
| حرکت و کارهای روزمره | تمرین فعالیتهای مشخص با کاردرمانگر یا متخصص مرتبط و تغییر ابزار یا محیط در صورت نیاز |
| توجه و سازماندهی | تقسیم کار به مراحل کوتاه، راهنمای نوشتاری، کاهش حواسپرتی و بررسی گزینههای درمان ADHD با متخصص |
| ارتباط و فشار حسی در اوتیسم | روش ارتباطی متناسب با فرد، پیشبینیپذیر کردن تغییرها و سازگارسازی محیط خانه، مدرسه یا کار |
| اضطراب، افسردگی یا مشکلات خواب | ارزیابی و درمان همان مشکل، با در نظر گرفتن نیازهای ارتباطی و رشدی فرد |
دارو چه نقشی دارد؟
در ADHD، دارو برای برخی افراد میتواند به کاهش نشانههای اصلی کمک کند. پزشک بر اساس سن، شدت اثر نشانهها بر زندگی، وضعیت سلامت و ترجیح فرد درباره تجویز تصمیم میگیرد و پاسخ و عوارض احتمالی را پیگیری میکند. در اوتیسم، دارو برای درمان ویژگیهای اصلی تجویز نمیشود. در صورت وجود مشکل همراه، پزشک ممکن است برای همان مشکل درمان جداگانه در نظر بگیرد.
از کجا بفهمیم حمایت مؤثر است؟
پیش از شروع، یک هدف قابل مشاهده با خود فرد تعیین کنید. مثلاً دانشآموز بتواند تکلیف نوشتاری را با استفاده از یک الگو کامل کند یا نوجوان بتواند پیش از شدت گرفتن فشار حسی درخواست استراحت کند. پس از مدتی بررسی کنید آیا انجام کار آسانتر شده، فشار کمتر شده و این کمک در موقعیتهای واقعی هم قابل استفاده است.
چه زمانی برای ارزیابی مراجعه کنیم؟
وقتی دشواریها ادامه دارند، برای فرد ناراحتی ایجاد میکنند یا بر یادگیری، ارتباط، مراقبت شخصی، کار یا روابط او اثر قابلتوجهی گذاشتهاند، ارزیابی ارزش دارد. چند مثال مشخص از موقعیتهای دشوار، زمان آغاز آنها و راههایی که تاکنون کمک کردهاند، گفتوگو با متخصص را دقیقتر میکند.
اگر کودک مهارتی را که قبلاً داشته از دست میدهد، مانند واژههایی که به کار میبرده یا توانایی حرکتیای که به دست آورده بوده، برای ارزیابی پزشکی زود اقدام کنید. در سایر موارد، مسیر مراجعه میتواند با پزشک کودک یا متخصص سلامت روان آغاز شود و بسته به نیاز به گفتاردرمانی، کاردرمانی یا ارزیابی یادگیری برسد.
اگر درباره توجه، یادگیری، ارتباط یا سازگاری فرزندتان با مدرسه نگرانی دارید، میتوانید برای بررسی نگرانیها و انتخاب قدم بعدی با خدمات مشاوره کودک و نوجوان کلینیک حال خوب آشنا شوید.
پرسشهای متداول
آیا اختلال عصبرشدی ممکن است در بزرگسالی تشخیص داده شود؟
بله. گاهی فرد در کودکی با حمایت خانواده یا مدرسه راهی برای کنار آمدن با دشواریها پیدا میکند. با افزایش مسئولیتهای تحصیلی یا شغلی، نیاز به ارزیابی روشنتر میشود. در این حالت، سابقه دوره رشد هم بررسی میشود.
آیا تأخیر در حرف زدن همیشه نشانه اوتیسم است؟
تأخیر زبان علتهای مختلفی دارد و ممکن است با مشکلات شنوایی، اختلال رشدی زبان یا وضعیتهای دیگر همراه باشد. برای بررسی اوتیسم، متخصص الگوی ارتباط و تعامل اجتماعی و رفتارها یا علایق فرد را هم در نظر میگیرد.
آیا فرد میتواند هم اوتیسم داشته باشد و هم ADHD؟
بله. این دو وضعیت میتوانند همزمان وجود داشته باشند. تشخیص هرکدام به بررسی معیارهای همان وضعیت و اثر آن بر زندگی فرد نیاز دارد.
آیا هر مشکل در خواندن یا ریاضی اختلال یادگیری است؟
ضعف در خواندن یا ریاضی ممکن است با فرصت ناکافی آموزش، تغییر زبان تدریس یا مشکلات دیگری همراه باشد. در ارزیابی اختلال یادگیری، پایداری دشواری، نوع خطاها، فرصت یادگیری و عملکرد فرد در طول زمان بررسی میشود.
آیا اختلالات عصبرشدی با افزایش سن برطرف میشوند؟
مسیر رشد برای هر فرد متفاوت است و نیاز به حمایت میتواند با گذشت زمان تغییر کند. فرد ممکن است مهارتهای تازهای یاد بگیرد، راهبردهای مؤثرتری پیدا کند یا با سازگارسازی محیط مستقلتر عمل کند. در دورههایی مانند ورود به مدرسه، دانشگاه یا محیط کار، بازبینی حمایتها میتواند کمک کند.
برای شروع درمان باید منتظر تشخیص قطعی ماند؟
بعضی حمایتها را میتوان همزمان با ارزیابی آغاز کرد؛ برای نمونه، ارائه دستورهای کوتاهتر در کلاس یا بررسی شنوایی هنگام نگرانی درباره رشد زبان. مداخله تخصصی و تصمیمهای پزشکی به نتیجه ارزیابی و شرایط فرد بستگی دارند.
این مقاله برای آگاهیرسانی است و جای ارزیابی فردی را نمیگیرد.
منابع اصلی
- راهنمای توصیف بالینی و الزامات تشخیصی اختلالات روانی، رفتاری و عصبرشدی در ICD-11، سازمان جهانی بهداشت
- راهنمای حمایت از افراد اوتیستیک زیر ۱۹ سال، مؤسسه NICE
- راهنمای تشخیص و مدیریت ADHD، مؤسسه NICE



